„Mieszkanie” i „Owoce rajskich drzew spożywamy”

Mężczyzna zostaje wprowadzony do mieszkania, które nie funkcjonuje według logiki znanej nam rzeczywistości: kran wyrzuca kamień zamiast wody, łyżki są perforowane, lustro pokazuje tylko tył głowy, a drzwi zamykają się jak zszyte ciało. W Mieszkaniu Jana Švankmajera przestrzeń przestaje być neutralna – staje się systemem oporu materii wobec człowieka. Film powstaje w 1968 roku, w ostatnim momencie Praskiej Wiosny, zanim inwazja wojsk Układu Warszawskiego zamknie krótki okres politycznej i artystycznej liberalizacji.

Z drugiej strony Praskiej Wiosny – już po jej stłumieniu – sytuują się Owoce rajskich drzew spożywamy Věry Chytilovej. Film zaczyna się jak sen o świecie przed upadkiem: Adam i Ewa poruszają się w kolorowym, podwójnie naświetlonym Edenie, któremu towarzyszy chór Genesis. Ale ten raj szybko okazuje się światem kontroli, podejrzenia i przemocy. 

 

Chytilová – jedna z najważniejszych postaci czeskiej Nowej Fali – realizuje film już po stłumieniu Praskiej Wiosny, w czasie, gdy kultura zostaje podporządkowana „normalizacji”.

 

Surrealistyczna forma nie jest tu eskapizmem, lecz językiem niezgody. Oba filmy razem tworzą obraz Czechosłowacji jako przestrzeni, w której rzeczywistość sama zaczyna się chwiać – najpierw w materii przedmiotów, potem w strukturze mitów.