JESTEŚ W SERCU ZMIAN.
SURREALIZM I ANTYFASZYZM
26.06.2026–10.01.2027
VICTOR BRAUNER, LA RENCONTRE DU 2 BIS RUE PERREL [SPOTKANIE PRZY 2 BIS RUE PERREL], 1946, farba olejna na płótnie. Muzeum Sztuki Nowoczesnej Miasta Paryża © ADAGP, Paryż / ZAIKS, WarszawaKuratorki i kuratorzy
Dorota Jarecka i Magda Lipska we współpracy ze Stephanie Weber, Adrianem Djukiciem, Karin Althaus oraz Pawłem Politem
Artystki i artyści
Jankiel Adler
Eileen Agar
Manuel Álvarez Bravo
Hans Arp
John Banting
Ezekiel Barouk
Hans Bellmer
Erwin Blumenfeld
Marian Bogusz
Vladimír Boudník
Victor Brauner
André Breton
Emmy Bridgewater
Luis Buñuel
Claude Cahun (Lucy Schwob)
Leonora Carrington
Laura Corsiglia
Zbigniew Dłubak
Óscar Domínguez
Inji Efflatoun
Max Ernst
Merlyn Evans
Emil Filla
Leonor Fini
František Foltýn
Esteban Francés
Wolfgang Frankenstein
Eugenio Fernández Granell
Thomas Samuel Haile
Stanley William Hayter
John Heartfield (Helmut Herzfeld)
Jindřich Heisler
Werner Heldt
Georges Henein
Jacques Hérold (Herold Blumer)
Karol Hiller
Hannah Höch
Kati Horna
František Janoušek
Ted Joans (Theodore Jones)
Marion Kalter
Fouad Kamel
Tadeusz Kantor
Ida Kar
Katarzyna Kobro
Aleksander Krzywobłocki
Jerzy Kujawski
Wifredo Lam
Jean-Jacques Lebel
Johannes Lederer
Alfred Lenica
Jean Lurçat
Dora Maar (Henriette Théodora Markovitch)
Conroy Maddox
René Magritte
Jeanne Mammen
André Masson
Roberto Matta
Leonore Mau
Willy Maywald
Jadwiga Maziarska
F.E. McWilliam
Mikuláš Medek
Katja Meirowsky
Kazimierz Mikulski
Lee Miller
Joan Miró
Marcel Moore (Suzanne Malherbe)
Arturo Nathan
Amy Nimr
Wolfgang Paalen
Roland Penrose
Pablo Picasso
Pere Portabella
Alice Rahon (Paalen)
Vilém Reichmann
Alain Resnais
Edith Rimmington
Erna Rosenstein
Alberto Sánchez
Hans Rudolf Schiess
Kurt Seligmann
Jerzy Skarżyński
Humphrey Spender
Jonasz Stern
Władysław Strzemiński
Jindřich Štyrský
Eva Sulzer
Marian Szulc
Bogusław Szwacz
Yves Tanguy
Karel Teige
Hervé Télémaque
Franciszka Themerson
Stefan Themerson
Václav Tikal
Toyen (Marie Čermínová)
Heinz Trökes
Raoul Ubac
Remedios Varo
Alois Wachsman
Wols (Alfred Otto Wolfgang Schulze)
Wo-Ti (Kati Horna i Wolf Hamburger)
Ramses Younan
Enrique Zañartu
Unica Zürn
Teresa Żarnower
Jako ruch artystyczny i polityczny surrealizm miał zasięg międzynarodowy i wyznawał poglądy internacjonalistyczne. Zakorzeniony w sztuce i literaturze, miał znacznie szersze ambicje: zrewolucjonizować społeczeństwo i na nowo zdefiniować samo życie. „«Przekształcić świat» – powiedział Marks; «zmienić życie» – powiedział Rimbaud: dla nas te dwa cele stanowią jedno” – oświadczył André Breton w 1935 roku.
Od momentu pojawienia się w latach 20. XX wieku surrealiści zmagali się z wieloma programami politycznymi, które były sprzeczne z ideałami równości i wolności. Potępiali europejskie projekty kolonialne, organizowali się przeciwko faszystom, walczyli w hiszpańskiej wojnie domowej, dołączali do ruchu oporu podczas drugiej wojny światowej – by zostać uznanymi przez nazistów za „zdegenerowanych”, zmierzyć się z internowaniem lub prześladowaniami, a ostatecznie uciekać z Europy lub ginąć na polach bitew lub w obozach. Ich opór był samą sztuką. Poprzez poezję, malarstwo, fotografię, kolaż i organizację wystaw starali się ujawnić wady rzekomo racjonalnego przesłania rzekomo racjonalnej cywilizacji Zachodu.
Gdy faszyzm zyskiwał na sile w Europie, gdy postępowała nazifikacja Niemiec, gdy wybuchały wojny światowe i kolonialne – surrealiści nie ustępowali; protagonistami surrealizmu pozostawali radykalni w swoich wyborach ideologicznych i politycznych. Jednocześnie te wstrząsy zaowocowały niezwykłymi spotkaniami i prawdziwie globalną solidarnością: Praga solidaryzowała się z Coyoacán w Meksyku; Kair z Republiką Hiszpańską; Marsylia z Fort-de-France na Martynice; Portoryko i Paryż z Chicago; a Londyn z Nowym Jorkiem. Myśl i działanie surrealistów charakteryzowały się wszechogarniającą równoczesnością. W związku z tym wystawa rozwija się raczej jak na mapie niż na osi czasu. Celem jest tutaj przedstawienie surrealizmu jako międzynarodowego ruchu głęboko zaangażowanego w społeczeństwo i politykę – zgodnie z tym, jak postrzegali go jego członkowie.
VICTOR BRAUNER
LA RENCONTRE DU 2 BIS RUE PERREL [SPOTKANIE PRZY 2 BIS RUE PERREL]
1946
farba olejna na płótnie
Muzeum Sztuki Nowoczesnej Miasta Paryża
© ADAGP, Paryż / ZAIKS, Warszawa
LEONORA CARRINGTON
L’ARCHE DE NOÉ [ARKA NOEGO]
ok. 1938
farba olejna na płótnie
Kolekcja prywatna
© ADAGP, Paryż / ZAIKS, Warszawa
MAX ERNST
TÊTE DE L’ANGE DU FOYER [GŁOWA ANIOŁA OGNISKA DOMOWEGO]
ok. 1937
farba olejna na płótnie
Kolekcja Ulli i Heinera Pietzschów, Berlin
© ADAGP, Paryż / ZAIKS, Warszawa
KURT SELIGMANN
COMPOSITION SURRÉALISTE [KOMPOZYCJA SURREALISTYCZNA]
1956
farba akrylowa na płótnie
The Mayor Gallery
© The Mayor Gallery
© The Mayor Gallery
YVES TANGUY
LA SPLENDEUR SEMBLABLE [PODOBNY BLASK]
1930
farba olejna na płótnie
Muzeum Sztuki w Bazylei
REMEDIOS VARO
MI GENERALITO (LE MARQUIS DE LA CONTRE-CROUPE) [MÓJ MAŁY GENERAŁ (MARKIZ DE KONTR-ZAD)]
1959
farba olejna na płycie pilśniowej
Kolekcja prywatna
VEGAP, Madrid / ZAIKS, Warszawa
Surrealiści domagali się absolutnej wolności i chcieli, by przenikała ona każdą sferę społeczeństwa. Emancypacja oznaczała dla nich życie wolne od wszelkich nakazów ze strony państwa, narodu, kościoła czy burżuazji. Czytali Freuda i Sade'a, głosili anarchizm i socjalizm, popierali marksizm i komunizm, sprzeciwiali się faszyzmowi i kolonializmowi, a także wszelkim formom imperializmu. Ubolewali nad brakiem wyobraźni u większości ludzi, czując się urażeni powszechnym przekonaniem, że ich sztuka i poezja to tylko ekscentryczna zachcianka. Członkowie La Main à plume, grupy działającej w Paryżu pod okupacją nazistowskich Niemiec i rozpowszechniającej wiersze w podziemiu, napisali kiedyś: „Jeśli ktoś przyjdzie nam powiedzieć, że nasza teraźniejszość ma na głowie inne sprawy niż pisanie poezji, odpowiemy: «My też!»”. W 1924 roku La Révolution surréaliste przekonywała swoich czytelników: „Jeśli kochasz miłość, pokochasz surrealizm”. Dla surrealistów przekraczanie granic politycznych i artystycznych było nierozerwalnie związane z afirmacją życia, miłości i erotyki.
I to właśnie ta otwartość na powiązania między polityką a sztuką przyciągnęła do surrealizmu wiele ruchów emancypacyjnych. Demonstracje studenckie z maja 1968 roku, kilka powojennych kampanii antytotalitarnych w Europie Wschodniej, a nawet Ruch Wyzwolenia Czarnych w Stanach Zjednoczonych były w pewnym stopniu inspirowane metodami i przekonaniami surrealistów. Wystawa śledzi te zmagania, próbując zrewidować powszechne przekonanie, że surrealizm to styl malarski przeznaczony wyłącznie do przedstawiania snów, fantazji i magii; odrzucając pojęcie kanonu surrealistycznego, po raz kolejny stawia prowokacyjne pytanie: „Czym jest surrealizm?”
PABLO PICASSO
CABEZA DE CABALLO. BOCETO PARA „GUERNICA” [GŁOWA KONIA. SZKIC DO „GUERNIKI”] © Succession Picasso 2026
1937
farba olejna na płótnie
Muzeum Królowej Zofii, Madryt
Wystawa Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm jest adaptacją ekspozycji prezentowanej w Lenbachhaus w Monachium pod tytułem Aber hier leben? Nein danke. Surrealismus + Antifaschismus [Ale żyć tutaj? Nie, dziękuję. Surrealizm i antyfaszyzm] od 15 października 2024 roku do 30 marca 2025 i powstała we współpracy z tą instytucją oraz z Muzeum Sztuki w Łodzi. Wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej stanowi rozwinięcie tamtego pokazu.
Warszawska odsłonę wystawy jej kuratorki, Dorota Jarecka i Magda Lipska, poszerzyły o badania nad polskim i wschodnioeuropejskim surrealizmem. Współpracujący przy wystawie kurator z Muzeum Sztuki w Łodzi, Paweł Polit, przygotował rozdział o kolekcji grupy a.r., zebranej między innymi wśród wiodących surrealistów dla powstającego w 1931 łódzkiego Muzeum. Rozbudowano rozdział dotyczący surrealizmu w Pradze, znacząco rozszerzono historię wojennych i powojennych losów surrealistek i surrealistów oraz ich wymuszonych politycznymi prześladowaniami ucieczek i długotrwałych migracji. Ale najważniejszą zmianą jest dodanie do tej opowieści perspektywy badań nad Holokaustem.
Partnerzy wystawy
Partner strategiczny Muzeum
Mecenas Muzeum i Kolekcji
Partner edukacji
Partnerzy Muzeum
Partner prawny Muzeum
Partnerzy medialni
