JESTEŚ W SERCU ZMIAN.
SURREALIZM I ANTYFASZYZM
26.06.2026–10.01.2027
VICTOR BRAUNER, LA RENCONTRE DU 2 BIS RUE PERREL [SPOTKANIE PRZY 2 BIS RUE PERREL], 1946, farba olejna na płótnie. Muzeum Sztuki Nowoczesnej Miasta Paryża © ADAGP, Paryż / ZAIKS, WarszawaKuratorki i kuratorzy
Dorota Jarecka i Magda Lipska we współpracy ze Stephanie Weber, Adrianem Djukiciem, Karin Althaus oraz Pawłem Politem
Artystki i artyści
Jankiel Adler
Eileen Agar
Manuel Álvarez Bravo
Hans Arp
John Banting
Ezekiel Baroukh
Hans Bellmer
Erwin Blumenfeld
Marian Bogusz
Vladimír Boudník
Victor Brauner
André Breton
Emmy Bridgewater
Luis Buñuel
Claude Cahun (Lucy Schwob)
Leonora Carrington
Laura Corsiglia
Zbigniew Dłubak
Óscar Domínguez
Inji Efflatoun
Max Ernst
Merlyn Evans
Emil Filla
Leonor Fini
František Foltýn
Esteban Francés
Wolfgang Frankenstein
Eugenio Fernández Granell
Thomas Samuel Haile
Stanley William Hayter
John Heartfield (Helmut Herzfeld)
Jindřich Heisler
Werner Heldt
Georges Henein
Jacques Hérold (Herold Blumer)
Karol Hiller
Hannah Höch
Kati Horna
František Janoušek
Ted Joans (Theodore Jones)
Marion Kalter
Fouad Kamel
Tadeusz Kantor
Ida Kar
Katarzyna Kobro
Aleksander Krzywobłocki
Jerzy Kujawski
Wifredo Lam
Jean-Jacques Lebel
Johannes Lederer
Alfred Lenica
Jean Lurçat
Dora Maar (Henriette Théodora Markovitch)
Conroy Maddox
René Magritte
Jeanne Mammen
André Masson
Roberto Matta
Leonore Mau
Willy Maywald
Jadwiga Maziarska
F.E. McWilliam
Mikuláš Medek
Katja Meirowsky
Kazimierz Mikulski
Lee Miller
Joan Miró
Marcel Moore (Suzanne Malherbe)
Arturo Nathan
Amy Nimr
Wolfgang Paalen
Roland Penrose
Pablo Picasso
Pere Portabella
Alice Rahon (Paalen)
Vilém Reichmann
Alain Resnais
Edith Rimmington
Erna Rosenstein
Alberto Sánchez
Hans Rudolf Schiess
Kurt Seligmann
Jerzy Skarżyński
Humphrey Spender
Jonasz Stern
Władysław Strzemiński
Jindřich Štyrský
Eva Sulzer
Marian Szulc
Bogusław Szwacz
Yves Tanguy
Karel Teige
Hervé Télémaque
Franciszka Themerson
Stefan Themerson
Václav Tikal
Toyen (Marie Čermínová)
Heinz Trökes
Raoul Ubac
Remedios Varo
Alois Wachsman
Wols (Alfred Otto Wolfgang Schulze)
Wo-Ti (Kati Horna i Wolf Hamburger)
Ramses Younan
Enrique Zañartu
Unica Zürn
Teresa Żarnower
Jako ruch artystyczny i polityczny surrealizm miał zasięg międzynarodowy i wyznawał poglądy internacjonalistyczne. Zakorzeniony w sztuce i literaturze, miał znacznie szersze ambicje: zrewolucjonizować społeczeństwo i na nowo zdefiniować samo życie. „«Przekształcić świat» – powiedział Marks; «zmienić życie» – powiedział Rimbaud: dla nas te dwa cele stanowią jedno” – oświadczył André Breton w 1935 roku.
Od momentu pojawienia się w latach 20. XX wieku surrealiści zmagali się z wieloma programami politycznymi, które były sprzeczne z ideałami równości i wolności. Potępiali europejskie projekty kolonialne, organizowali się przeciwko faszystom, walczyli w hiszpańskiej wojnie domowej, dołączali do ruchu oporu podczas drugiej wojny światowej – by zostać uznanymi przez nazistów za „zdegenerowanych”, zmierzyć się z internowaniem lub prześladowaniami, a ostatecznie uciekać z Europy lub ginąć na polach bitew lub w obozach. Ich opór był samą sztuką. Poprzez poezję, malarstwo, fotografię, kolaż i organizację wystaw starali się ujawnić wady rzekomo racjonalnego przesłania rzekomo racjonalnej cywilizacji Zachodu.
Gdy faszyzm zyskiwał na sile w Europie, gdy postępowała nazifikacja Niemiec, gdy wybuchały wojny światowe i kolonialne – surrealiści nie ustępowali; protagonistami surrealizmu pozostawali radykalni w swoich wyborach ideologicznych i politycznych. Jednocześnie te wstrząsy zaowocowały niezwykłymi spotkaniami i prawdziwie globalną solidarnością: Praga solidaryzowała się z Coyoacán w Meksyku; Kair z Republiką Hiszpańską; Marsylia z Fort-de-France na Martynice; Portoryko i Paryż z Chicago; a Londyn z Nowym Jorkiem. Myśl i działanie surrealistów charakteryzowały się wszechogarniającą równoczesnością. W związku z tym wystawa rozwija się raczej jak na mapie niż na osi czasu. Celem jest tutaj przedstawienie surrealizmu jako międzynarodowego ruchu głęboko zaangażowanego w społeczeństwo i politykę – zgodnie z tym, jak postrzegali go jego członkowie.
VICTOR BRAUNER
LA RENCONTRE DU 2 BIS RUE PERREL [SPOTKANIE PRZY 2 BIS RUE PERREL]
1946
farba olejna na płótnie
Muzeum Sztuki Nowoczesnej Miasta Paryża
© ADAGP, Paryż / ZAIKS, Warszawa
LEONORA CARRINGTON
L’ARCHE DE NOÉ [ARKA NOEGO]
ok. 1938
farba olejna na płótnie
Kolekcja prywatna
MAX ERNST
TÊTE DE L’ANGE DU FOYER [GŁOWA ANIOŁA OGNISKA DOMOWEGO]
ok. 1937
farba olejna na płótnie
Kolekcja Ulli i Heinera Pietzschów, Berlin
© ADAGP, Paryż / ZAIKS, Warszawa
KURT SELIGMANN
COMPOSITION SURRÉALISTE [KOMPOZYCJA SURREALISTYCZNA]
1956
farba akrylowa na płótnie
The Mayor Gallery
© The Mayor Gallery
© The Mayor Gallery
YVES TANGUY
LA SPLENDEUR SEMBLABLE [PODOBNY BLASK]
1930
farba olejna na płótnie
Muzeum Sztuki w Bazylei
REMEDIOS VARO
MI GENERALITO (LE MARQUIS DE LA CONTRE-CROUPE) [MÓJ MAŁY GENERAŁ (MARKIZ DE KONTR-ZAD)]
1959
farba olejna na płycie pilśniowej
Kolekcja prywatna
VEGAP, Madrid / ZAIKS, Warszawa
Surrealiści domagali się absolutnej wolności i chcieli, by przenikała ona każdą sferę społeczeństwa. Emancypacja oznaczała dla nich życie wolne od wszelkich nakazów ze strony państwa, narodu, kościoła czy burżuazji. Czytali Freuda i Sade'a, głosili anarchizm i socjalizm, popierali marksizm i komunizm, sprzeciwiali się faszyzmowi i kolonializmowi, a także wszelkim formom imperializmu. Ubolewali nad brakiem wyobraźni u większości ludzi, czując się urażeni powszechnym przekonaniem, że ich sztuka i poezja to tylko ekscentryczna zachcianka. Członkowie La Main à plume, grupy działającej w Paryżu pod okupacją nazistowskich Niemiec i rozpowszechniającej wiersze w podziemiu, napisali kiedyś: „Jeśli ktoś przyjdzie nam powiedzieć, że nasza teraźniejszość ma na głowie inne sprawy niż pisanie poezji, odpowiemy: «My też!»”. W 1924 roku La Révolution surréaliste przekonywała swoich czytelników: „Jeśli kochasz miłość, pokochasz surrealizm”. Dla surrealistów przekraczanie granic politycznych i artystycznych było nierozerwalnie związane z afirmacją życia, miłości i erotyki.
I to właśnie ta otwartość na powiązania między polityką a sztuką przyciągnęła do surrealizmu wiele ruchów emancypacyjnych. Demonstracje studenckie z maja 1968 roku, kilka powojennych kampanii antytotalitarnych w Europie Wschodniej, a nawet Ruch Wyzwolenia Czarnych w Stanach Zjednoczonych były w pewnym stopniu inspirowane metodami i przekonaniami surrealistów. Wystawa śledzi te zmagania, próbując zrewidować powszechne przekonanie, że surrealizm to styl malarski przeznaczony wyłącznie do przedstawiania snów, fantazji i magii; odrzucając pojęcie kanonu surrealistycznego, po raz kolejny stawia prowokacyjne pytanie: „Czym jest surrealizm?”
PABLO PICASSO
CABEZA DE CABALLO. BOCETO PARA „GUERNICA” [GŁOWA KONIA. SZKIC DO „GUERNIKI”]
1937
farba olejna na płótnie
Muzeum Królowej Zofii, Madryt
© Succession Picasso 2026
Wystawa Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm jest adaptacją ekspozycji prezentowanej w Lenbachhaus w Monachium pod tytułem Aber hier leben? Nein danke. Surrealismus + Antifaschismus [Ale żyć tutaj? Nie, dziękuję. Surrealizm i antyfaszyzm] od 15 października 2024 roku do 30 marca 2025 i powstała we współpracy z tą instytucją oraz z Muzeum Sztuki w Łodzi. Wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej stanowi rozwinięcie tamtego pokazu.
Warszawska odsłonę wystawy jej kuratorki, Dorota Jarecka i Magda Lipska, poszerzyły o badania nad polskim i wschodnioeuropejskim surrealizmem. Współpracujący przy wystawie kurator z Muzeum Sztuki w Łodzi, Paweł Polit, przygotował rozdział o kolekcji grupy a.r., zebranej między innymi wśród wiodących surrealistów dla powstającego w 1931 łódzkiego Muzeum. Rozbudowano rozdział dotyczący surrealizmu w Pradze, znacząco rozszerzono historię wojennych i powojennych losów surrealistek i surrealistów oraz ich wymuszonych politycznymi prześladowaniami ucieczek i długotrwałych migracji. Ale najważniejszą zmianą jest dodanie do tej opowieści perspektywy badań nad Holokaustem.
ERNA ROSENSTEIN
SPOKOJNY ŚWIAT
1954
farba olejna na płótnie
Muzeum Narodowe we Wrocławiu
Muzeum Narodowe we Wrocławiu
© Spadkobiercy artystki, Fundacja Galerii Foksal
Wystawa dzieli się na 12 rozdziałów:
1. SURREALIZM I GRUPA A.R.
W Polsce lat 30. XX wieku surrealizm odczytywano jako niebezpieczne zerwanie z humanistycznym ładem, a nawet zagrożenie dla kultury. Skrajna prawica uważała go za sztukę „judeobolszewicką”, przeciętnemu odbiorcy wydawał się zaprzeczeniem zdrowego rozsądku. Dla niewielkiej grupy intelektualistów i artystów wrażliwych na nowe idee stanowił ożywczą inspirację.
Przełomem w upowszechnianiu sztuki awangardy europejskiej w Polsce była kolekcja grupy a.r., która zawierała dzieła Maxa Ernsta, Kurta Seligmanna, Hansa Arpa – w 1931 roku przekazana do Muzeum Historii i Sztuki im. Juliana i Kazimierza Bartoszewiczów w Łodzi, dzisiejszego Muzeum Sztuki. Oprócz prac zebranych z inicjatywy członków grupy a.r., Władysława Strzemińskiego, Henryka Stażewskiego i Katarzyny Kobro, w Muzeum Sztuki w grupie dzieł nowoczesnych znajdują się prace Jeana Lurçata i Hansa Rudolfa Schiessa. Wypożyczone z Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen w Düsseldorfie oraz z Galerii Sztuki Nowoczesnej w Hradcu Králové i w Roudnicach nad Labem obrazy Arpa i Františka Foltýna nawiązują do zniszczonej w czasie drugiej wojny światowej części kolekcji grupy a.r. Po tym, jak w 1939 roku Łódź została włączona do Trzeciej Rzeszy, naziści sporządzili spis dzieł „sztuki zwyrodniałej i żydowskiej”, w którym znalazły się obrazy ze zbiorów Muzeum, w tym Arturo Nathana i Jankiela Adlera oraz część kolekcji grupy a.r. W czasie okupacji najprawdopodobniej zorganizowano również wystawę złożoną z prac z tej listy. Część dzieł z kolekcji grupy a.r. bezpowrotnie zaginęła.
W latach 30. XX wieku Katarzyna Kobro i Władysław Strzemiński tworzyli prace inspirowane biomorficznymi formami znanymi z malarstwa Hansa Arpa. Poezja tego wszechstronnego artysty była tłumaczona na język polski, Jan Brzękowski poświęcił mu książkę, a tomiki poezji Brzękowskiego zostały zilustrowane pracami Maxa Ernsta. Karol Hiller w swoim malarstwie i heliografii w swoisty sposób łączył abstrakcję konstruktywistyczną i surrealizm. W 1935 roku dyrektorem łódzkiego muzeum został Marian Minich, który położył nacisk na surrealistyczne wątki kolekcji, nabywając do zbiorów obrazy żydowskiego malarza z Triestu Artura Nathana i przedstawiciela lwowskiej grupy Artes Henryka Strenga (Marka Włodarskiego). Muzeum Sztuki w Łodzi poprzez wystawy i włączanie nowych dzieł do kolekcji stale nawiązywało do surrealistycznych wątków kolekcji grupy a.r. w latach 60. XX wieku.
Manifest surrealizmu André Bretona po raz pierwszy opublikowano po polsku w 1969 roku.
2. PARYŻ: REWOLUCJA SURREALISTYCZNA?
W 1924 roku w Paryżu wokół poety André Bretona zawiązała się grupa surrealistów. Jej członkowie pragnęli fundamentalnej zmiany życia i rewolucji społecznej. Brutalność i absurd pierwszej wojny światowej przyczyniły się do zakwestionowania przez nich porządku społecznego. Łączyli marksizm z teorią nieświadomości Zygmunta Freuda. Wyznawali przypadek, spontaniczność i prawo do marzeń, rzucając wyzwanie kapitalizmowi, Kościołowi i mieszczańskiej moralności.
Na polityczny światopogląd surrealizmu wpłynęły dwa wydarzenia: wojna z rdzennymi mieszkańcami terytorium Rif w Maroku, prowadzona przez hiszpańskie i francuskie mocarstwa kolonialne (1921–1926), oraz Międzynarodowa Wystawa Kolonialna w Paryżu (1931), którą surrealiści i partia komunistyczna zbojkotowali, organizując tam kontrwystawę. Surrealiści współpracowali z organami partii komunistycznej, część z nich przystąpiła do Stowarzyszenia Pisarzy i Artystów Rewolucyjnych (A.E.A.R.). Około 1935 roku w grupie nastąpił rozłam – frakcja Bretona odeszła od związków z partią, choć dalej wyznawała marksizm.
W latach 30. XX wieku w Europie narastało zagrożenie faszyzmem. W 1930 roku w paryskim kinie, w którym wyświetlano film Luisa Buñuela Złoty wiek (jego fragment pokazujemy na wystawie), odbył się pokaz malarstwa surrealistów. Członkowie faszystowskiej Ligi Antysemickiej wdarli się na salę, przerwali projekcję i zdewastowali wystawę, niszcząc dzieła Yves’a Tanguy’ego, Salvadora Dalego, Maxa Ernsta i Joana Miró. Film Buñuela został wycofany z dystrybucji we Francji.
W odpowiedzi na przejęcie władzy w Niemczech przez Hitlera surrealiści przystąpili do ruchu antyfaszystowskiego. W 1933 roku Georges Bataille opublikował ważny esej zatytułowany Struktura psychologiczna faszyzmu. Poglądy surrealistów znalazły odzwierciedlenie w wydawanych przez nich czasopismach: „La Révolution surréaliste” (Rewolucja surrealistyczna), „Surréalisme au service de la révolution” (Surrealizm w służbie rewolucji), „Documents” (Dokumenty) i „Minotaure” (Minotaur), w deklaracjach i manifestach.
3. WIDMA W PRADZE
„Nad rewolucyjną Europą krąży widmo… faszyzmu” – głosił manifest założycielski Czechosłowackiej Grupy Surrealistów (Skupina surrealistů v ČSR) z 1934 roku podpisany przez Vítězslava Nezvala. Było to wyraźne nawiązanie do zdania otwierającego Manifest komunistyczny z 1848 roku. Podczas gdy Karol Marks i Fryderyk Engels poprzez określenie „widmo komunizmu” nawiązali do krążących po Europie pogłosek oczerniających ruch komunistyczny, widmo faszyzmu w latach 30. XX wieku było aż nazbyt realne.
Wraz z dojściem do władzy narodowych socjalistów w Niemczech Praga stała się centrum antyfaszystowskiej awangardy, w której działali uchodźcy tacy jak John Heartfield. Układ monachijski z września 1938 roku, zawarty między nazistowskimi Niemcami, Wielką Brytanią, Włochami i Francją, stanowił, że Czechosłowacja odda Sudety Trzeciej Rzeszy. 1 października 1938 Wehrmacht wkroczył do Sudetów, a następnie zajął resztę Czechosłowacji; 15 marca 1939 Niemcy weszli do Pragi.
W latach 30. XX wieku czescy surrealiści organizowali wystawy i wydawali liczne publikacje. Oprócz malarki Toyen w skład praskiej grupy wchodzili malarz Jindřich Štyrský, pisarz Vítězslav Nezval, psychoanalityk Bohuslav Brouk, główny teoretyk grupy Karel Teige oraz przedstawiciele teatru, filmu i lingwistyki. Malarstwo Toyen i Štyrskiego odegrało kluczową rolę w programie grupy. W 1938 roku dołączył do niej fotograf i poeta Jindřich Heisler. Jako Żydowi groziło mu szczególne niebezpieczeństwo w czasie niemieckiej okupacji. Swoje prace fotograficzne tworzył ukrywany przez Toyen w jej mieszkaniu przez trzy i pół roku.
Krąg surrealistów w Czechosłowacji był przy tym szerszy niż ścisła praska grupa. Surrealistyczne i antyfaszystowskie malarstwo tworzyli Alois Wachsman i František Janoušek. Václav Tikal i Mikuláš Medek kontynuowali te tradycje po wojnie, praktykując surrealizm mimo oficjalnego zakazu uprawiania tego typu sztuki. Toyen i Heisler przed tym, jak w Pradze władzę zdobyli proradzieccy komuniści, w 1947 roku wyemigrowali do Francji.
4. HISZPAŃSKA WOJNA DOMOWA
Wojna domowa w Hiszpanii (1936–1939) była komentowana w prasie na całym świecie i wywołała potężną falę międzynarodowej solidarności. Od 1931 roku Hiszpania była republiką. W 1936 roku doszło tam do zamachu stanu, którego dokonali monarchiści i faszyści pod dowództwem generała Francisca Franco przy wsparciu Niemiec, Włoch i Portugalii. „Rewolucja podzieliła Hiszpanię na dwie frakcje. Po jednej stronie znajdowały się słabo uzbrojone, samorzutne oddziały wyznające socjalistyczne ideały. Po drugiej Franco – wspierany przez potężne armie nowoczesnych państw faszystowskich” (Eugenio Granell).
POUM (Partia Robotnicza Zjednoczenia Marksistowskiego) odegrała szczególną rolę – była to najważniejsza lewicowa partia marksistowska w czasie wojny domowej. Należeli do niej również poeci: Benjamin Péret, Mary Low i Juan Breá. Intelektualiści i artyści, których prace prezentowane są na wystawie, w różny sposób angażowali się w działania na rzecz Republiki. Byli wśród nich malarze: André Masson, Wifredo Lam, Stanley William Hayter, Roland Penrose. Fotografka Kati Horna dokumentowała życie ludności cywilnej i ilustrowała magazyny satyryczne. David Seymour (Dawid Szymin, znany jako Chim) wysyłał do prasy fotografie z frontu. W odpowiedzi na starcie faszyzmu z demokracją Max Ernst stworzył swojego Anioła ogniska domowego.
Guernica, dzieło Pabla Picassa, poświęcona jest baskijskiemu miastu o tej samej nazwie, zniszczonemu przez niemieckie i włoskie naloty w kwietniu 1937 roku. Ten gigantyczny obraz został po raz pierwszy zaprezentowany w pawilonie Republiki Hiszpańskiej na Wystawie Światowej w Paryżu w 1937 roku. W Londynie grupa brytyjskich pisarzy i artystów w 1938 roku zorganizowała akcje pomocowe i propagandowe na rzecz walczącej Republiki oraz wystawę Guerniki, która odwiedziła również Manchester i Leeds. Hiszpańska głowa F.E. McWilliama jest bezpośrednio inspirowana Guernicą. Antropomorficzne cechy dzieła stanowią namacalny wyraz poczucia grozy, a niedopełnienie i pustka podkreślają charakter pracy, którą McWilliam nazywał „kompletnymi fragmentami”.
5. NIECH ŻYJE SZTUKA ZDEGENEROWANA!
Narodowi socjaliści przejęli władzę w Niemczech 30 stycznia 1933 roku. Hitler został kanclerzem Rzeszy, a NSDAP (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza) stała się jedyną legalną partią. Zgodnie ze swoją polityką artystyczną Trzecia Rzesza odrzucała modernizm i przedstawiała go jako przejaw degeneracji. Szczególnie zniesławiano i prześladowano artystów żydowskich i lewicowych, zmuszając ich do emigracji lub zejścia do podziemia.
Wystawa Sztuka zdegenerowana w Monachium w 1937 roku była prezentowana równocześnie z narodowosocjalistyczną Wielką Niemiecką Wystawą Sztuki w monachijskim Haus der Deutschen Kunst, a następnie przez kilka lat odwiedzała liczne miasta Rzeszy. Pokazano na niej między innymi prace Hanny Höch, znanej przede wszystkim z politycznych kolaży i fotomontaży. Höch tworzyła również symboliczne obrazy o surrealnej estetyce. Dwa z nich są emblematyczne dla jej antyfaszystowskiej postawy: Wilder Aufbruch (Dziki początek), namalowany w 1933 roku, nawiązuje do momentu narodzin faszyzmu w Niemczech; drugi, zatytułowany 1945, powstał już po zakończeniu wojny i przedstawia martwe postacie z zamkniętymi oczami.
W 1938 roku w Kairze grupa surrealistów Art et Liberté wystąpiła z manifestem Vive l’art dégénéré (Niech żyje sztuka zdegenerowana) autorstwa Georgesa Heneina. Przechwycono ten termin, okazując w ten sposób solidarność z prześladowanymi artystami i intelektualistami. Ta heterogeniczna grupa, mająca powiązania z twórcami w krajach arabskich, afrykańskich i europejskich, oprócz Heneina obejmowała między innymi Amy Nimr, Ramsesa Younana, Inji Efflatoun, a także Lee Miller i Rolanda Penrose’a.
Surrealizm w Egipcie był przede wszystkim narzędziem krytyki społecznej zwalczającej faszyzm, kolonializm oraz nierówności społeczne, w tym ogromne rozwarstwienie klasowe egipskiego społeczeństwa.
6. ALE ŻYĆ TUTAJ? NIE, DZIĘKUJĘ
Po 1933 roku w Niemczech większość surrealistów, którzy byli lewicowcami i antyfaszystami, musiała opuścić kraj. Kontynuacja praktyk surrealistycznych możliwa była jedynie na wygnaniu. Wśród urodzonych w Niemczech artystów, którzy zamieszkali we Francji, byli Max Ernst, Wols, Hans Bellmer, John Heartfield, Erwin Blumenfeld. Do Francji przez Niemcy trafili także pochodząca z Budapesztu Kati Horna i Austriak Wolfgang Paalen.
Wielu z nich zostało internowanych jako wrogowie Francji po niemieckiej inwazji latem 1940 roku. Obóz internowania mężczyzn w Les Milles, niedaleko Aix-en-Provence, był miejscem, gdzie uwięzieni zostali między innymi Max Ernst, Hans Bellmer i Wols. W ich rysunkach powracał motyw ceglanej ściany obozowych budynków. Wols, który w obozie nie mógł fotografować, właśnie tam zaczął rysować.
Hans Bellmer po uwolnieniu z Les Milles zamieszkał w strefie Vichy. W swojej sztuce powracał do motywów obecnych w jego słynnym projekcie aranżowanych fotografii pt. Lalki, w którym kontestował hitlerowski ideał higieny rasowej. Po wojnie mieszkał w Paryżu, a jego sztuka inspirowała zarówno pisarza Konstantego Jeleńskiego, jak i malarkę Leonor Fini.
Dopiero po zakończeniu wojny surrealizm mógł powrócić do Berlina. Założony przez artystów w 1949 roku kabaret Die Badewanne (Wanna) powstał na gruzach zbombardowanego miasta. Odwoływał się przede wszystkim do surrealizmu francuskiego. Wśród jego twórców byli poeci, malarze, tancerze i muzycy. Wszystkie formy sztuki traktowano na równi: obrazy Paula Klee, Joana Miró i Pabla Picassa służyły jako scenografia i ożywały dzięki tańcowi, a wiersze Paula Éluarda i André Bretona były wystawiane z akompaniamentem muzycznym. Improwizowany program kabaretu czerpał z osobistych doświadczeń artystów i niedawnej przeszłości Niemiec.
7. WYGNANIE
24 marca 1941 frachtowiec Capitaine Paul-Lemerle opuścił Marsylię i płynął do USA. Na pokładzie znajdowali się między innymi André Breton i Jacqueline Lamba Breton, rewolucjonista i pisarz Victor Serge, fotografka Germaine Krull, która uwieczniła tę podróż na zdjęciach, antropolog Claude Lévi-Strauss. Wiele z tych osób wywieziono z Europy dzięki działaniom amerykańskiego Emergency Rescue Committee i jego emisariusza w Marsylii Variana Frya.
Miesiące oczekiwania na wyjazd z Marsylii do USA większość z nich spędziła w willi Air-Bel, nieogrzewanej rezydencji z ogrodem w Marsylii. Schronili się tu między innymi Max Ernst, który niedawno został zwolniony z obozu internowania Les Milles, Remedios Varo i Óscar Domínguez, którzy uciekli z frankistowskiej Hiszpanii przez Paryż, oraz malarze Jacques Hérold i Victor Brauner.
Droga ucieczki do Stanów Zjednoczonych prowadziła najczęściej przez Martynikę. Po przyjeździe uchodźcy z Francji byli przetrzymywani w obozie dla internowanych. Wielu z nich nawiązało później kontakt z redakcją „Tropiques” – surrealistycznego magazynu założonego przez Suzanne Césaire i Aimé Césaire’a. W skład redakcji wchodzili René Ménil, Lucie Thésée, Aristide Maugée, Georges Gratiant i Étienne Léro.
Ważnym ośrodkiem uciekających przed wojną artystów i rewolucjonistów był Meksyk, gdzie znaleźli się pisarze Anna Seghers i Paul Westheim, malarze Leonora Carrington, Remedios Varo i Wolfgang Paalen oraz fotografka Kati Horna. Wielu z nich pozostało w Meksyku długo po drugiej wojnie światowej, a często do końca życia.
W Meksyku żywa była pamięć wizyty Bretona i jego żony Jacqueline Lamby w 1938 roku, gdy zostali zaproszeni przez ukrywającego się tam Lwa Trockiego. Zatrzymali się w Casa Azul, domu Fridy Kahlo i Diega Rivery w dzielnicy Coyoacán. Trocki i Breton byli autorami manifestu, który doprowadził do powstania F.I.A.R.I. (Międzynarodowej Federacji Niezależnej Sztuki Rewolucyjnej), do której przystąpiło także wielu surrealistów.
8. PODRÓŻ NA PÓŁNOCNY ZACHÓD
W maju 1939 roku Wolfgang Paalen, wraz ze swoją partnerką Alice Rahon i przyjaciółką Evą Sulzer, wyruszył do Kolumbii Brytyjskiej. Podróżował jako przedstawiciel paryskiego Musée de l’Homme, co ułatwiło mu poruszanie się po rezerwatach Indian. We wrześniu 1939 roku wojska Hitlera wkroczyły do Polski, następnie najechały Belgię, Holandię i Francję. Kolumbia Brytyjska była jedynie przystankiem w drodze Paalena do Meksyku. Gdy wybuchła wojna, został emigrantem: droga do Europy została odcięta.
Rok wcześniej podobną podróż, również z ramienia Musée de l’Homme, odbył Kurt Seligmann, szwajcarski malarz i surrealista. Od ludu Gitskan nabył szesnastometrowy totem, tzw. słup Kaiget. Aby to zrobić, musiał zostać członkiem klanu i przyjąć klanowe imię. Dzięki temu uzyskał dostęp do symboliki totemicznej rzeźby, o której napisał artykuł dla „Journal de la Société des américanistes”. Słup został przekazany do Musée de l’Homme, gdzie stał do 2006 roku. Seligmann po krótkim pobycie w Paryżu, tuż przed wybuchem wojny, wyruszył na zawsze do USA.
Podróż Paalena miała nieco inny cel – chciał on „włączyć sztukę rdzennych Amerykanów do świadomości sztuki współczesnej”. W obliczu horroru rozgrywającego się w Europie poszukiwał „sztuki uniwersalnej”. Zachwyt nad egzotyką, nad tym, co malownicze i lokalne, postrzegał jako wyraz intelektualnego prowincjonalizmu. Poszukiwania Paalena miały doprowadzić go do sztuki, która byłaby w stanie wyrazić „świadomość nowoczesnego świata”.
Podróż po Kolumbii Brytyjskiej przyniosła jednak rozczarowanie. Teksty Paalena i Seligmanna, a także około trzystu zdjęć wykonanych przez Evę Sulzer są wymownym świadectwo tego, że świat, którego poszukiwali, dawno przestał istnieć. Wioski opustoszały, totemy – symbole niegdyś kwitnącej kultury – wkrótce miały zostać pochłonięte przez bujną roślinność. Zdjęcia Sulzer pokazują efekty kolonializmu osadniczego na tych terenach i skutki przymusowej asymilacji ich rdzennych mieszkańców. Stanowią również aneks do relacji surrealistów z kulturami rdzennymi, która często sprowadzała się do powierzchownego zachwytu innością.
9. POEZJA I RUCH OPORU
Francja znajdowała się pod władzą Trzeciej Rzeszy w latach 1940–1944. Początkowo była podzielona na dwie strefy: okupowaną (północną) oraz „wolną”, znajdującą się na południu (tzw. Francja Vichy), pod wodzą marszałka Philippe’a Pétaina, kolaborującego z Niemcami. Od 1942 roku południe Francji przeszło pod bezpośrednią administrację nazistowską.
W tej sytuacji historycznej wyłoniła się formacja surrealistów La Main à plume. Nazwa grupy – w tłumaczeniu na język polski oznacza „rękę z piórem” – została zaczerpnięta z poematu Arthura Rimbauda. Jej członkowie pozostali w strefie okupowanej i przyłączyli się do ruchu oporu. Wyznawali poglądy lewicowe, byli zwolennikami marksizmu, ale dystansowali się od Francuskiej Partii Komunistycznej; wielu z nich było przeciwnikami stalinizmu. W 1943 roku z powodu różnic na tle politycznym rozstał się z nimi komunistyczny poeta Paul Éluard. Grupa składała się z artystów urodzonych we Francji oraz z imigrantów. Publikowali oni tomiki wierszy, eseje, pisma polityczne, byli aktywni w konspiracji, wielu stało się ofiarami nazizmu.
Grupa La Main à plume postrzegała swoją twórczość jako artystyczną formę oporu, podobnie jak Claude Cahun (Lucy Schwob) i Marcel Moore (Suzanne Malherbe), które prowadziły w latach 20. i 30. XX wieku salon artystyczny w Paryżu i były związane z kręgiem surrealistów. Od 1937 roku Cahun i Moore mieszkały na wyspie Jersey. Kiedy armia niemiecka zajęła Wyspy Normandzkie, rozpoczęły produkcję antynazistowskiej propagandy: kolportowały ręcznie pisane ulotki w języku niemieckim, podpisywane jako „bezimienni żołnierze”, których celem było sianie defetyzmu w niemieckiej armii. Zostały schwytane i skazane za to na śmierć i ułaskawione w lutym 1945 roku. Autoportret Cahun z tego okresu nawiązuje do triumfu nad narodowym socjalizmem: artystka gryzie odznakę SS z orłem i swastyką.
10. NIESPOKOJNY ŚWIAT: 1948
W czerwcu 1947 roku w Galerie Maeght w Paryżu grupa surrealistów otworzyła wystawę Le Surréalisme en 1947 według koncepcji André Bretona i Marcela Duchampa ze scenografią Fredericka Kieslera. Brał w niej udział Jerzy Kujawski, który podpisał manifest Rupture inaugurale (Inauguracyjne zerwanie), głoszący wierność ruchowi robotniczemu i niezgodę na dyktaturę jednej partii. W odpowiedzi grupa Surréalistes-Révolutionnaires (Surrealiści-Rewolucjoniści) oskarżyła surrealistów paryskich o zdradę ideałów rewolucji. Do tej grupy zbliżył się malarz Bogusław Szwacz, współpracownik pisma „Surréalisme Révolutionnaire”.
W Polsce artyści inspirowali się technikami i motywami zaczerpniętymi z surrealizmu, by przywołać pamięć wojny i Zagłady. Władysław Strzemiński czerpał z języka biomorfizmu w rysunkach wojennych i kolażach poświęconych zamordowanym w łódzkim getcie Żydom. Jonasz Stern i Alfred Lenica sięgali po dekalkomanię. Marian Bogusz, będąc pod wrażeniem Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu w 1948 roku, gdzie Aimé Césaire wygłosił mowę przeciw kolonializmowi, malował antywojenne obrazy, odwołując się do własnej pamięci więźnia nazistowskiego obozu w Mauthausen.
Podobnie jak polscy artyści przed faszyzmem przestrzegają w swojej sztuce także czeski malarz Emil Filla (ocalały z Buchenwaldu), grafik i poeta Vladimír Boudník oraz Vilém Reichmann, który w swoich fotografiach porównywał zburzone miasto do zranionego ciała. Erna Rosenstein, która przetrwała Zagładę we Lwowie i w Warszawie, namalowała w 1955 roku obraz Spokojny świat. Do niego nawiązuje tytuł rozdziału.
11. ŻARNOWER I THEMERSONOWIE
Pod koniec lat 30. XX wieku wśród artystów, którzy wyjechali z Polski i zamieszkali w Paryżu, znaleźli się Franciszka i Stefan Themersonowie oraz Teresa Żarnower. W obliczu narastającego antysemityzmu i zaciskania granic wolności słowa nie widzieli w kraju szansy na rozwój. Po zajęciu Paryża przez wojska Trzeciej Rzeszy w 1940 roku artyści ci znaleźli się na południu Francji. Stefan wstąpił do wojska, Franciszka przedostała się do Londynu. Stefanowi udało się do niej dołączyć w 1942 roku. Teresa Żarnower przebywała w Lizbonie i starała się o wizę imigracyjną do USA.
Themersonowie w filmie Calling Mr. Smith (Wzywając pana Smitha), wyprodukowanym na zamówienie polskiego rządu emigracyjnego w Londynie, uświadamiają brytyjskiemu widzowi skalę i potworność niemieckiej okupacji w Polsce. Przemawiają poprzez muzykę, tekst i zestawienia obrazów: zwłoki kobiety na szubienicy, Hitler na trybunie, maszerujące wojska, burzenie pomników. Inspirując się językiem awangardy, tworzą dzieło propagandowe w treści i surrealistyczne w formie. Po wojnie zainicjują pierwsze angielskie wydanie dramatu Ubu Król, czyli Polacy Alfreda Jarry’ego. W 1951 roku Franciszka Themerson przygotowuje maski do publicznego czytania tej sztuki w Institute of Contemporary Arts w Londynie. Podejmują one jeden z tropów europejskiej awangardy, jakim była zakodowana w postaci Ubu karykatura autorytarnej władzy.
Teresie Żarnower udało się uzyskać zgodę na wyjazd. Przez Kanadę dostała się do Nowego Jorku. Jej sztuka z konstruktywistycznej stała się surrealistyczna, mówiła o samotności, żałobie związanej ze śmiercią w warszawskim getcie najbliższych jej osób i współczuciu dla ofiar Zagłady. W 1946 roku miała wystawy w Nowym Jorku i San Francisco. W 1949 roku popełniła samobójstwo.
12. PORZĄDEK ZA WSZELKĄ CENĘ
Wojna o niepodległość Algierii rozpoczęła się w 1954 roku i zakończyła uzyskaniem niepodległości w 1962 roku. W celu stłumienia oporu francuskie wojsko stosowało tortury i gwałty, co stało się tematem obrazów i tekstów tamtego czasu. Henri Alleg w książce La Question precyzyjnie opisał swoje doświadczenia tortur z rąk francuskich spadochroniarzy podczas bitwy o Algier w 1957 roku. W ciągu dwóch tygodni książka sprzedała się we Francji w nakładzie ponad 60 tysięcy egzemplarzy, po czym została wycofana z obiegu. W USA stała się bestsellerem.
W 1959 roku Roberto Matta, André Breton, Francis Picabia, Benjamin Péret, Victor Brauner, Leonora Carrington, Max Ernst, Wifredo Lam i inni potępili wojnę algierską na łamach „Front Unique”, którego redaktorem był młody, radykalny artysta Jean-Jacques Lebel. Lebel popierał Algierski Front Wyzwolenia Narodowego (FLN). W 1960 roku wraz z Enrikiem Bajem, Robertem Crippą, Giannim Dovą, Erró i Antoniem Recalcatim stworzył Grand tableau antifasciste collectif (Wielki zbiorowy obraz antyfaszystowski), łączący elementy surrealizmu z zasadą wspólnego rysunku (zwaną „wybornym trupem”, cadavre exquis), w geście solidarności z algierską bojowniczką Djamilią Boupachą oskarżoną o terroryzm. W 1962 roku Matta namalował Charonne, porządek za wszelką cenę mówiący o brutalnym stłumieniu przez policję protestu przeciw Organizacji Tajnej Armii, której zamiarem było powstrzymanie procesu dekolonizacji.
Haitański artysta Hervé Télémaque, który w latach 60. XX wieku przyjeżdża do Paryża, maluje obraz zatytułowany Jeden z 36 000 żołnierzy piechoty morskiej na naszych Antylach, potępiający interwencję militarną Stanów Zjednoczonych w Republice Dominikany. Ted Joans, afroamerykański artysta, który ucieka z USA lat 60. przed instytucjonalnym rasizmem, w swojej twórczości opowiada się przeciwko imperialnej przemocy. „Surrealizm stał się bronią, którą wybrałem do samoobrony, i zawsze był i będzie moim sposobem na życie” – pisał w liście do Bretona.
Lata 60. i 70. XX wieku to czas, w którym surrealiści popierają ruchy dążące do radykalnej transformacji świata. Występują przeciwko wojnom, wyzyskowi, seksizmowi, rasizmowi czy dominacji klasowej. Postulaty te do dziś pozostają niezwykle aktualne.
Dostępność wystawy
Czytaj w Magazynie MSN
Program filmowy towarzyszący wystawie „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm”
Partnerzy wystawy
Partner strategiczny Muzeum
Mecenas Muzeum i Kolekcji
Partner edukacji
Partnerzy Muzeum
Partner prawny Muzeum
Partnerzy medialni
