Wieczór z Niki de Saint Phalle

Wieczór z Niki de Saint Phalle

Nieszczęśliwe dzieciństwo i przedwczesna dorosłość, które doprowadziły do kryzysu zdrowia psychicznego i pobytu w zakładzie psychiatrycznym na początku lat 50. – to one ukształtowały praktykę artystyczną Niki de Saint Phalle, jej zachwyt i przekonanie, że sztuka może odmienić życie.

W latach 60. zdobyła międzynarodowe uznanie dzięki Tirs, obrazom, w których strzelała ostrą amunicją do gipsowych reliefów wypełnionych pigmentem. Jej kolejne prace przeniosły tę żywiołową energię na wielkoformatowe przestrzenie.

Najbardziej znaną z nich jest SHE – a Cathedral (1966). Jej monumentalne ciało kilkadziesiąt lat później odbije się echem w przypominającej sfinksa postaci A Subtlety, or the Marvelous Sugar Baby (2014) Kary Walker, stanowiąc dyskretny łącznik między ogromnymi, alegorycznymi postaciami kobiecości, obecnymi w sztuce poprzez wieki. Innym projektem Saint Phalle o mitycznej skali był toskański Ogród Tarota, składający się z 22 strzelistych rzeźb przedstawiających Wielkie Arkana.

Tatuś (1973), zrealizowany w ścisłej współpracy Niki de Saint Phalle i reżysera Petera Whiteheada na podstawie scenariusza Saint Phalle, to najbardziej bezpośrednia konfrontacja z raną, która ukształtowała je biografię – molestowaniem seksualnym, którego doświadczyła ze strony ojca. Film, skonstruowany jako surrealistyczny dramat psychologiczny, wykorzystuje karnawałowy przesyt, by skonfrontować się z postacią ojca i obnażyć go nie tylko jako indywidualnego sprawcę, ale także archetyp patriarchalnej postaci, której autorytet rządzi porządkiem społecznym, religią, seksualnością i sztuką.

Saint Phalle odrzuca ówczesne konwencje zeznań ofiar i obnaża patriarchalne struktury, które umożliwiają przemoc ze względu na płeć. Inscenizuje sceny kazirodztwa, masturbacji i rytualnej profanacji, w tym zbezczeszczenie ołtarza i pochówku ogromnego gipsowego fallusa. Połączenie osobistej historii i groteskowej teatralności, charakterystyczne dla twórczości Saint Phalle, pokazuje jak świadectwo może zostać przekształcone poprzez wizualny język mitu i performansu.

Podczas gdy Tatuś atakuje patriarchalną władzę, zarówno osobistą, jak i strukturalną, Sen dłuższy niż noc (1977) kieruje się ku wyobrażonemu terytorium, które ją kształtuje, czyli mitom i baśniom, snom i opowieściom, symbolom i archetypom. To opowieść o wędrówce młodej dziewczyny, Camélii, przez fantastyczny świat pełen potworów, królowych i magów, którym rządzą złowrogie rytuały.

Składający się z serii obrazów film ukazuje przemianę i niebezpieczeństwo, ubierając przejście młodej kobiety z dzieciństwa do dorosłości w formę podróży przez zachodnie tradycje wizualne i narracyjne.

Sen dłuższy niż noc powstał w okresie, w którym feministyczne filmowczynie kwestionowały tradycyjne przedstawienia kobiecej tożsamości, pragnień i podmiotowości. Dobrze wpisuje się w udręczony modernizm Marguerite Duras, strukturalny radykalizm Chantal Akerman, czy eksperymentalny erotyzm Barbary Hammer.

Film miał premierę w tym samym roku, co przełomowy film Laury Mulvey i Petera Wollena Tajemnice Sfinksa (1977). Sen dłuższy niż noc czerpie z baśni jako formy subwersji, wpisując się w idee Angeli Carter na temat tego, jak baśnie obnażają kulturowe lęki i jak ich przepisywanie staje się aktem przepisywania siebie. Motywy zaczerpnięte zarówno z Biblii, jak i Tarota pojawiają się jako fragmenty moralnego uniwersum, którego odziedziczenia w niezmienionej postaci Saint Phalle odmawia.

Archetypy metamorfozy, niebezpieczeństwa i inicjacji stają się kamieniami milowymi, które sprawiają, że Camélia dojrzewa, rozpada się i ostatecznie rekonstruuje.

Prezentowane razem Tatuś i Sen dłuższy niż noc zapowiadają bardziej współczesne interpretacje mitu i archetypu. Jess Zimmerman opisuje je w Kobietach i innych potworach jako odzyskiwanie postaci niegdyś służących do dyscyplinowania kobiet – wyobrażone na nowo stają się nośnikami nieokiełznanej wiedzy i możliwości. Czarodziejki i widmowe królowe Saint Phalle stają się prototypami tej kontrmitologii, ucieleśnieniami kobiecej sprawczości, wyłaniającymi się z ruin opowieści, które niegdyś usiłowały je powstrzymać.

[Aleksandra Jeglińska; tłum. i red. MSN]