KWESTIA KOBIECA
1550–2025

Ekspozycja podważa przyjęty pogląd, że kobiety-artystki przed XX wiekiem były rzadkimi wyjątkami. Pokazuje, że choć często niedoceniane i działające wbrew różnym zakazom społecznym, kobiety nieustannie realizowały swoją twórczą misję: zdeterminowane wykorzystywały artystyczne działania, by potwierdzić i utrwalić swoją obecność oraz ważkość swoich indywidualnych przeżyć. Celem wystawy, obok prezentacji zróżnicowanej twórczości kobiet, jest pokazanie siły tkwiącej w nowym podejściu do historii sztuki – takim, które domaga się sprawiedliwości, oddania głosu „niewidzialnym” i prowadzi do rewizji tak zwanego kanonu.

Wystawa ukazuje alegoryczne przedstawienia władzy, oporu i przemocy seksualnej; przygląda się kwestii kształcenia artystycznego i dostępu do edukacji; reprezentacjom ciała i erotycznych pragnień kobiet; ikonografii macierzyństwa i wyboru reprodukcyjnego; sprawczości kobiet w okresie wojny; oraz temu, w jaki sposób w momentach wywrotowych zmienia się rola kobiet w społeczeństwie. Kwestia kobieca 1550–2025 gromadzi prace niemal 150 artystek, podzielone na dziewięć działów tematycznych:

Niezłomne kobiety

Ta galeria jest poświęcona wyłonieniu się w XVII-wiecznej Europie gatunku femmes fortes – heroicznych wizerunków cnotliwych niewiast takich jak Judyta, Kleopatra czy Lukrecja – reprezentowanego przez dzieła Artemisii Gentileschi, Angeliki Kaufman czy Elisabetty Sirani. Artystki nowoczesne i współczesne (m.in. Lubaina Himid, Chiara Fumai, Betty Tompkins, Miriam Cahn, Cindy Sherman i Yoko Ono) powracają do tych historycznych postaci i przedstawiają je w ujęciu feministycznym.

Moc palety

To galeria poświęcona „autoportretowi z paletą” – gatunkowi, który był dla artystek pionierskim sposobem na zamanifestowanie własnej twórczej tożsamości. Od Sofonisby Anguissoli przez Élisabeth Vigée Lebrun, Lavinię Fontanę po Lisę Brice czy Somayę Critchlow, prace tu prezentowane potwierdzają status artystek jako twórczyń na przestrzeni pięciu stuleci.

Edukacja i kanon

Część ukazuje bariery strukturalne, na które natrafiały lub natrafiają kobiety – brak wstępu na akademie czy zajęcia rysunku z natury oraz do kręgów artystycznych. Można się tu również przyjrzeć sposobom, w jaki artystki współczesne korzystały z własnej sprawczości, by zapisać się w kanonie historii sztuki. Prace Marie Bashkirtseff, Claudette Johnson, Faith Ringgold, Guerrilla Girls i Art Project Revolution stawiają pytania o dostęp do edukacji oraz o rolę polityki w tworzeniu kanonu.

Jej własna muza

Wraz ze stopniowym otwieraniem się akademii na studentki w XIX wieku kobiety zaczęły poszukiwać sposobów na ekspresję siebie poza gatunkiem „portretu z paletą”. Za muzę mając własną złożoną tożsamość, autorki zgromadzonej w tej części imponującej galerii autoportretów, m.in. Marie-Nicole Vestier, Fahrelnissa Zeid, Lotte Laserstein, Sonia Boyce, Françoise Gilot, Yvonne Wells, Anita Rée czy Celia Paul, poruszają tematy tożsamości i tożsamości kulturowej, macierzyństwa, czy ewoluującego wizerunku „nowej kobiety”.

Nadrealna jaźń, mistyczne ja

W tej sekcji wystawy przyglądamy się krajobrazom snów i mitologicznym autoprezentacjom poprzez różnorodny zbiór prac artystek, takich jak Leonor Fini, Anna Güntner, Francesca Woodman, vanessa german, Małgorzata Mycek, Iiu Susiraja czy Genowefa Magiera. Portrety tu zgromadzone, zarówno surrealistyczne, jak i symboliczne czy spirytualistyczne, odsłaniają wewnętrzne pejzaże kobiecej sprawczej podmiotowości i kreatywności.

Nie ma takiej bramy, takiego zamka, ani takiego rygla

Sekcja nawiązująca tytułem do wezwania Virginii Woolf, upominającej się o wolność intelektualną, jest hołdem złożonym kobiecym imaginariom erotycznym. Zaprezentowane w niej prace Ithell Colquhoun, Tamary Łempickiej, Ambery Wellman, Lisy Yuskavage, Lotte Laserstein, Barbary Falander i Jordan Casteel podejmują problematykę odwracania płci, erotyzmu i wyzwalania się spod władzy męskiego spojrzenia.

Zrodzone z kobiety

W tym dziale, zainspirowanym feministycznym traktatem Adrienne Rich, macierzyństwo potraktowane zostało nie jako instytucja, lecz jako doświadczenie. Poprzez prace m.in. Elisabetty Sirani, Angélique du Coudray, Pauli Modersohn-Becker, Marlene Dumas, Fridy Orupabo, Moniki Sjöö, Catherine Opie, Clarity Haynes, Everlyn Nikodemus, Louise Bourgeois, Tracey Emin i Fridy Kahlo wystawa ukazuje tematy ciąży, utraty, narodzin i władzy rodzicielskiej.

Kobiety na wojnie

Ten przejmujący, ostatni, rozdział wystawy, poświęcony roli kobiet w konflikcie zbrojnym, skupia się na doświadczeniach wschodnioeuropejskich i prezentuje zarówno historyczne prace z czasów drugiej wojny światowej i Szoa, jaki i współczesne dzieła z Ukrainy. Artystki takie jak Ceija Stojka, Teresa Żarnower, Lesia Khomenko rzucają wyzwanie wojennym skryptom genderowym, ukazując kobiety jako wojowniczki, świadkinie i ocalałe.

Wystawa prezentuje przede wszystkim figuratywne prace malarskie i rzeźbiarskie, tak, by najlepiej zachować czytelność ciągłości kobiecego autorstwa. Jej kuratorka, Alison M. Gingeras przyjmuje założenie, że obraz to władza. Skupiamy się więc na narracjach wizualnych, unaoczniających różne formy sprawczości i deklaracji tożsamości. W tej ikonograficznej podróży spotkają się dzieła podejmujące wspólne tematy z różnych epok i dyscyplin, w tym jedne z najwcześniejszych przykładów pracy artystycznej kobiet. 

Kwestia kobieca 1550–2025 to więcej niż przegląd historyczny czy bogata mozaika twórczej aktywności kobiet – to wezwanie do opracowania nowych ram historii, widzianej z perspektywy feministycznego kontinuum i oporu. Jak pisze historyczka Mary Garrard, „feminizm istniał zanim wiedziałyśmy, jak go nazwać”. Dzięki wystawie jego rodowód staje się wyraźnie widoczny.