Wieczór z Evą Svankmajerovą

Zapraszamy na pokazy filmów Evy i Jana Svankmajerów, które wydobywają na pierwszy plan kostium i rekwizyt, aby ujawnić teatralność kobiecości – performans, maskę i drag jako kamuflaże niezbędne do przetrwania w patriarchalnym świecie.

Podczas pokazu zobaczymy trzy tytuły: Ostatnia sztuczka pana Schwarzwalda i pana Edgara, Wahadło, studnia i nadzieja, Mały Otik.

Oszołomiony wolnością / odkrywasz, że: / linia może cię pochwycić / jak lot / jak ogień / Kolor odbiera ci rozum / jak krew / i rozpacz / glina zamyka cię w więzieniu / na cmentarzu… brudzi cię / aż w końcu zostaniesz uratowany – napisała w wierszu Oszołomiony wolnością Eva Švankmajerova. Linia, która przytłacza, kolor, który oślepia, materiał, który kala – te idee wydają się niezwykle trafne jako opis jej pracy projektowej nad filmami Jana Švankmajera, zrodzonej ze wspólnego języka estetycznego i filozoficznego.

Poza wspólnym obojgu językiem surrealizmu i groteski, Švankmajerová wniosła wyraźne zainteresowanie tym, co rodzinne, psychiczne i kobiece. Jej pokolenie dorastało w określonym modelu socjalizmu, który twierdził, że osiągnął już równość płci – przynajmniej prawnie i ideologicznie. Jak zauważa Julia Ioffe w swoim opisie kobiecości w Związku Radzieckim i poradzieckim, model ten wyobrażał sobie równość bez feminizmu: kobiety już wyzwolone jako towarzyszki we wspólnej walce, a nie jako grupę o odrębnych potrzebach i żądaniach.

Podczas gdy ideologia socjalistyczna obiecywała równość płci bez konfliktów, twórczość Švankmajerovej dyskretnie obnażała cenę tej iluzji.

Ostatnia sztuczka pana Schwarzwalda i pana Edgara (1964), pierwszy film Jana Švankmajera i pierwszy, w którym widać wpływ Evy Švankmajerovej, opowiada historię dwóch rywalizujących ze sobą magików, którzy próbują prześcignąć się w wykonywaniu sztuczek. Humor, maski i ręcznie wykonane faktury wskazują na wspólny język, który para rozwinęła – surrealizm zakorzeniony w rzemiośle, pracy fizycznej i niesamowitości.

Oparte na opowiadaniu Edgara Allana Poe Wahadło, studnia i nadzieja (1983) to dzieło narodzone pod presją – po siedmioletnim okresie cenzury państwowej po Praskiej Wiośnie Jan Švankmajer mógł powrócić do filmowania jedynie pod warunkiem ograniczenia się do adaptacji uznanych dzieł literackich. To ograniczenie stało się tyglem twórczej próby, a w rękach Švankmajerowej ukształtowało głęboko subwersywną inscenizację. Zaprojektowana przez nią scenografia przekształca uwięzienie, tortury i psychologiczny lęk w materialne, namacalne formy. Pod czujnym okiem cenzury jej projekt pokazuje, że ​​ciała, a co za tym idzie umysły, można torturować i przekształcać.

Adaptacja czeskiej baśni ludowej Mały Otik (2000) opowiada historię bezdzietnej pary, która uznaje konar drzewa za swoje dziecko, a następnie odkrywa jego monstrualny głód. Švankmajerová pełniła funkcję scenografki i projektantki, a jej wpływ przenika cały film – widać go w fakturach ciała Otika, oscylacji między niewinnością a groteską, a także w sposobie, w jaki przestrzeń domowa przeradza się w scenę zarówno troski, jak i pochłaniającego wszystko lęku. W filmie drewniane dziecko, którego apetyt nigdy nie zostaje zaspokojony, staje się alegorią nie tylko postkomunistycznej chciwości, jak często zauważali krytycy, ale także sposobu, w jaki społeczne oczekiwania wobec macierzyństwa pożerają kobiety od środka. Film obala mit harmonijnej rodziny nuklearnej, ujawniając napięcia kryjące się pod jej powierzchnią – macierzyństwo jako praca, rodzicielstwo jako ambiwalencja, dom jako schronienie i pułapka. Z tej perspektywy Mały Otik staje się bajką o przemocowym podtekście fantazji ogniska domowego.

Projekty Švankmajerowej – od Ostatniej sztuczki pana Schwarzwalda i pana Edgara, przez Wahadło, studnia i nadzieja, po Małego Otika – przekształcają materiały w argumenty, obnażając linie podziału władzy i radykalne wolności, utrwalone pod jej powierzchnią. W epoce, która głosiła równość, jednocześnie kontrolując ekspresję, stworzyła wizualny język subwersji – z folklorem jako kontrhistorią, horrorem jako krytyką, a rodziną jako mikrokosmosem pęknięć ideologii.

[Aleksandra Jeglińska; tłum. i red. MSN]