VALIE EXPORT. SOBOWTÓRKA

Sobowtórka to monumentalna rzeźba z brązu, przedstawiająca ogromne podwójne nożyce. Obiekt jest niepokojący, niejednoznaczny i otwarty na różne interpretacje. W tytule artystka użyła wywodzącego się z języka niemieckiego określenia sobowtóra (der Doppelgänger), który w wierzeniach ludowych funkcjonuje jako duchowy towarzysz, „drugie ja” lub „cień”. Postać ta została spopularyzowana w literaturze romantyzmu przez osiemnastowiecznego niemieckiego pisarza Jeana Paula (właśc. Johann Paul Friedrich Richter), któremu przypisuje się autorstwo tego słowa, przy czym podobne postacie pojawiały się też w kulturze Skandynawii i Irlandii. Doppelgänger w humanistyce był wykorzystywany do opisywania dwoistości ludzkiej natury, ukrytych aspektów psychiki czy złożonych tożsamości.

 

VALIE EXPORT przedstawia tę postać w wersji kobiecej przez dodanie końcówki „-in”, tworząc nowe słowo i pojęcie. Do jego zobrazowania używa monumentalnych podwojonych nożyczek. Mogą być one zarówno atrybutem krawcowych i szwaczek – symbolem robótek ręcznych, stereotypowo przypisywanych kobietom – jak i narzędziem wykorzystywanym przy montażu filmów. Może być to również nawiązanie do narzędzia chirurgicznego i odnosić się do „ulepszania”, przycinania ciała. W tej nadludzkiej skali nabierają także symbolicznego ciężaru, który rozkłada się między przemoc (kiedy stają się narzędziem kontroli nad ciałami kobiet) a sprawczość (kiedy znajdują się we właściwych rękach). Podwójność wzmacnia ich interpretacyjny potencjał.

 

W centrum Warszawy nożyce mogą być zarówno wspomnieniem przemocy zapisanej w historii tego miejsca, jak i przypomnieniem roli kobiet rugowanych z centrum życia społecznego. Jednocześnie stają się znakiem odcięcia od przeszłości i nowego początku. Interpretacja jest w naszych rękach i zależy od tego, czego dokonamy lub zaniechamy w przyszłości.