Formy podstawowe (2025–2026)

„Formy podstawowe” to cykliczny program edukacyjny dla uczennic i uczniów klas IV–VIII szkoły podstawowej, realizowany wspólnie przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i Fundację EFC. Każda edycja opiera się na nowym zestawie dzieł – instrukcji, gier, partytur, obiektów i innych form artystycznych – które tworzą „uśpioną” wystawę. Może ona zostać „obudzona” w dowolnym kształcie, nadanym przez dzieci we współpracy z nauczycielkami i nauczycielami oraz zespołem edukacyjnym Muzeum.

W roku szkolnym 2025/2026 odbędzie się piąta edycja programu. Do realizacji nowych prac zostali zaproszeni artyści i artystki z Polski i zagranicy: Mirosław Bałka, Neha Choksi, Alicja Czyczel, Józef Gałązka, kolektyw The Vessel, Yuki Okumura, Philippe Parreno, Weronika Zalewska i Ewelina Węgiel, Abbas Zahedi. Projektantem pudełka jest architekt Zygmunt Borawski. 

Zapakowane w specjalnie zaprojektowane pudełko dzieła i instrukcje artystek i artystów trafiają do wybranych w otwartej rekrutacji szkół na Mazowszu.

Idea „Form podstawowych”, zestawu ćwiczeń artystycznych i obiektów zamkniętych w przenośnym pudełku, wywodzi się z tradycji awangardy XX wieku. Program nawiązuje m.in. do działań Marcela Duchampa i jego „walizkowej” wystawy, a także do „Fluxkits” – pudełek tworzonych przez artystów związanych z ruchem Fluxus, które zawierały partytury, modele, nagrania, gry, puzzle i szablony. „Formy podstawowe” czerpią także z eksperymentów konceptualnych i edukacyjnych XX i XXI wieku, takich jak „Pure Consciousness” – cykl wystaw w przedszkolach autorstwa On Kawary z 1998 roku. Obrazy tego japońskiego konceptualisty służyły dzieciom jako narzędzia wspomagające naukę dni tygodnia i cyfr.

Program „Formy podstawowe” powstaje pod opieką kuratorską Sebastiana Cichockiego i Heleny Czerneckiej, we współpracy z Martą Przybył, Martą Wójcicką, Agnieszką Błaszczyńską, Agnieszką Gwiazdowicz, Anną Łukawską-Adamczyk, Jakubem Drzewieckim i Anną Grajewską.

Mirosław Bałka zachęca do nauki nowego alfabetu. Alfabet ten, zwany semaforowym, nie jest tak zupełnie nowy (powstał już w 1866 roku), lecz bardzo rzadko dziś się go używa. Został wymyślony dla załóg statków, aby mogły porozumiewać się z innymi jednostkami pływającymi po morzu lub z osobami znajdującymi się na lądzie. Oczywiście jeśli odległość nie jest zbyt wielka. Każde ułożenie rąk z chorągiewkami wobec ciała marynarza oznacza inną literę lub cyfrę. Przekazywanie komunikatu może wyglądać jak seria ćwiczeń gimnastycznych. Dziś alfabetu semaforowego używa się wciąż w sytuacjach, w których zachodzi niebezpieczeństwo bycia podsłuchiwanym, np. na łodziach wojskowych. Alfabet ten jeszcze w XX wieku był praktykowany w wielu różnych celach – podczas górskich wspinaczek czy manewrów skautów. Amerykańska poetka Hannah Weiner pisała za jego pomocą wiersze. Z pewnością i wy możecie znaleźć wiele zastosowań dla tego alfabetu, czy to w szkole, czy w domu, na placu zabaw – wszyscy lubimy przecież szyfry, tajemnice i zagadki do rozwikłania.

 

 

Neha Choksi zaproponowała „rzeźby do zawiązywania i rozwiązywania”. W wielu językach istnieją zwroty i powiedzenia nawiązujące do węzłów, lin i sznurów. Mówimy o byciu „przywiązanym” do kogoś, o „więzach krwi”, o byciu połączonym z kimś „węzłem” przyjaźni czy małżeństwa. Metaforę liny można odnieść do naszych relacji z bliskimi. Będziemy „zawiązywać i rozwiązywać” używając prawdziwej liny – długiej na metr i grubej na dwa centymetry. Najpierw nadajcie swej linie pożądany charakter, barwiąc ją na różne odcienie niebieskiego i zdobiąc ją (koralikami, naszywkami, spinkami, haftując na niej wzory itd.), by stała się unikatowa. W następnym kroku zinterpretujcie za pomocą liny rysunki przygotowane przez Nehę. Są one wizualnymi przewodnikami po zawiązywaniu i rozwiązywaniu kolektywnych rzeźb waszej grupy. Poszczególne kolory na rysunkach wskazują różne sposoby aranżowania liny. Używając rysunków jako punktu wyjścia, możecie wymyślać własne kształty, układy, siatki, wzory czy misterne konstelacje. Możecie też jako grupa wybrać jeden rodzaj rzeźby i przekształcić ją w inną. Każda konfiguracja tworzy nowe relacje w grupie. Ostatecznie grupa stworzy własną partyturę dla swojej finalnej rzeźby ze szunrów. Na koniec rzeźba zostanie rozwiązana po raz ostatni, a każdy uczestnik będzie mógł zachować swój kawałek liny, jako wspomnienie wspólnej pracy i zabawy.

Mamy nadzieję, że ćwiczenia te możliwie blisko was ze sobą zwiążą! Jeżeli się okażą się inspirujące, wykonajcie dla nas rysunek waszej ulubionej rzeźby klasowej. 

 

Alicja Czyczel przygotowała instrukcję do podróżowania bez ruszania się z miejsca. Przeczytajcie ją uważnie, bo właśnie uważność jest tutaj kluczowa. Nie potrzebujecie żadnych materiałów, wystarczą spokój i wygodne miejsce.

Alicja, która tańczy podczas swoich wędrówek w naturze, często zapisuje własny ruch w postaci list słów, wierszy, diagramów i rysunków. Opowiada o tych zapiskach: „To ślady, nie zawsze używam ich ponownie, czasem pracuję nad nimi dłużej i stają się partyturami, którymi dzielę się z innymi”. Oto jedna z takich partytur, która powstała podczas tańca artystki na plaży, nad Morzem Bałtyckim.

Możecie wykonać tę instrukcję samodzielnie i w grupie, próbując poczuć morską bryzę i usłyszeć łoskot fal, w dowolnym miejscu, w którym się znajdziecie. Wskazówkom od artystki towarzyszy także rysunek wydrukowany na tkaninie. To dodatkowy rekwizyt, który może pomóc w odbyciu tej podróży we własnej głowie. Może będzie powiewać na wietrze, albo użyjecie go jako osłony przed słońcem?

 

 

Artysta Józef Gałązka przygotował dla was zestaw do zbudowania tak zwanej magicznej skrzynki, czyli kamery otworkowej, która pozwala przenosić własne obserwacje na rysunki.

Kamera otworkowa (po łacinie camera obscura) to prosty przyrząd optyczny, który pokazuje obrazy za pomocą światła. Wystarczy zwykłe pudełko z niewielkim otworem, którym można wykadrować jakiś element otoczenia, by ujrzeć odwrócone odbicie na jednej z jego ścianek. Przez wieki artyści używali kamery otworkowej, aby dokładniej rysować budynki i ludzi. W astronomii zaś wykorzystywana była do obserwacji torów, po których poruszają się gwiazdy. Rozsławili ją naukowcy i malarze, tacy jak Leonardo da Vinci i Johannes Vermeer. Kamera otworkowa jest pierwowzorem aparatów fotograficznych.

W pudełku znajdziecie zestaw startowy: soczewki, kleje, lustro, matówkę, kalkę techniczną do rysowania oraz oczywiście instrukcję wykonania kamery otworkowej. Dodatkowo artysta przygotował propozycje ćwiczeń, które poddadzą wam pomysły używania waszej kamery.

Kamera otworkowa pozwala przyjrzeć się otoczeniu z dużą precyzją i uważnością. Rysunki, które dzięki niej powstają, mogą stać się narzędziem do komunikacji. Na przykład gdy chcecie wprowadzić zmiany w waszym otoczeniu, możecie nanieść na wasze rysunki proponowane nowe elementy. Na pewno pomoże wam to zilustrować propozycje zmian i ułatwi rozmowy o nich z nauczycielami i nauczycielkami, rodzicami czy osobami z lokalnych urzędów.

 

 

Yuki Okumura proponuje tworzenie dzieł sztuki na podstawie muzealnych tabliczek, które znajdują się w pudełku. Tabliczki są identyczne jak, te których używa Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Co więcej, są to tabliczki dotyczące prawdziwych dzieł, które znajdują się w kolekcji muzeum. Znajdziecie na nich podstawowe informacje: imię i nazwisko artysty, tytuł dzieła, rok wykonania oraz materiały, których użyto do jego wykonania. Spróbujcie na podstawie tych danych wykonać dzieło samodzielnie, i to korzystając wyłącznie z materiałów, które znajdziecie na terenie szkoły. Jeśli jakiegoś elementu nie ma na terenie szkoły, możecie zastąpić go innym, który uznacie za stosowny. Nie macie dostępu do 24-karatowego złota? Nie szkodzi, może żółta plastelina będzie równie dobra?

 

Co najważniejsze: nie sprawdzajcie, jak wyglądają oryginalne dzieła w Internecie i książkach – zrobicie to później, już po wykonaniu ćwiczenia. Użyjcie wyobraźni, podążając za tytułami: jak może wyglądać dzieło kryjące się za intrygującymi Odwiedzinami Profesora Zemły albo tajemniczym Podróżnikiem? Yuki Okumura sugeruje, aby całe ćwiczenie rozegrać w całkowitej ciszy. Oczywiście najpierw zbierzcie potrzebne materiały, a później, krok po kroku, na podstawie kilku podstawowych informacji spróbujcie powołać do życia dzieło sztuki – podobnie jak tworzy się portret pamięciowy człowieka na podstawie niekompletnych relacji świadków. W tym ćwiczeniu nie ma złych odpowiedzi – nie chodzi o to, żeby stworzyć coś jak najbardziej podobnego do oryginału, ale cieszyć się owocami wyobraźni.

Instrukcja od artysty:

 

 Sposób postępowania:

Przygotowanie
1. Stwórzcie niewielką grupę.

2. Przeczytajcie 12 tabliczek i wyobraźcie sobie dzieła, których dotyczą – nie wyszukujcie ich w internecie.

Tabu #1: Nie oglądajcie żadnej dokumentacji dzieła przed ukończeniem zadania.

3. Omówcie tabliczki i wybierzcie waszym zdaniem najciekawszą.

4. Sprawdźcie, jakie materiały wymienione są na tabliczce i znajdźcie je na terenie szkoły.

5. Jeżeli danego materiału nie da się znaleźć, zastąpcie go czymś podobnym.

6. Zbierzcie znalezione materiały w jednym miejscu i usiądźcie wokół nich w kręgu.

 Realizacja
7. Przeczytajcie wspólnie na głos tytuł oryginalnego dzieła.

8. Przestańcie mówić i od tej chwili zachowajcie milczenie.

Tabu #2: Nie mówcie ani słowa do momentu ukończenia zadania.

9. Jedna osoba z zespołu zaczyna od prostej czynności z użyciem materiałów. Następnie, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, pozostałe osoby wykonują swój ruch, jedna po drugiej.

Tabu #3: Nigdy nie ingeruj w działanie innego uczestnika.

Zasada #1: Dozwolone są wszelkie działania (łączenie, cięcie, gniecenie, rozciąganie, klejenie taśmą, wiązanie sznurkiem itd.).

Zasada #2: Dozwolone jest użycie wszelkich narzędzi i przyborów znalezionych w szkole (nożyczki, taśma klejąca, młotek itd.).

10. Działajcie po kolei, raz na jakiś czas przywołując pierwotny tytuł i stopniowo budując formę, która w jakiś sposób się z nim łączy.

11. Zakończcie, kiedy każdy wykonał dziewięć działań – albo mniej, jeżeli wszyscy na to (milcząco) przystaną.

12. Wasze dzieło jest gotowe! Teraz możecie przerwać ciszę.

Wystawa
13. Napiszcie „według” na tabliczce obok nazwiska artysty lub artystki.

15. Powyżej napiszcie po kolei wasze nazwiska.

16. Przekreślcie pierwotny rok i wpiszcie obecny.

17. Jeżeli użyliście materiałów zastępczych, zanotujcie to.

18. Wystawcie pracę na terenie szkoły obok prac pozostałych grup.

19. Umieśćcie na ścianie uaktualnioną tabliczkę w odpowiednim miejscu przy pracy, nie za blisko i nie za daleko.

20. Wystawa jest gotowa! 

 

 

1993 - wersja dla MSN

Philippe’a Parrena od zawsze interesuje żywy wymiar sztuki. Zadanie, które dla was przygotował, też w pewnym sensie budzi do życia uśpione obiekty i wprawia je w ruch. To właśnie za pomocą starych plakatów stworzycie kukiełki cieniowe, które występując na scenie, staną się waszym przedłużeniem.

 

Zacznijcie od zebrania starych plakatów z waszych lokalnych instytucji kultury – muzeów czy galerii, biblioteki, kina, świetlicy. Możecie również wykorzystać plakaty z minionych wystaw w Muzeum Sztuki Nowoczesnej, które znajdują się w pudełku. Gdy już wybierzecie plakat, który wam się podoba lub w jakiś sposób zwrócił waszą uwagę, pobawcie się w uzyskanie z niego różnych form. Możecie go pozaginać albo wyciąć z niego różne elementy. Manipulujcie dowolnie waszym plakatem, by nadać mu nowe życie. Efekty waszej zabawy przyklejcie do dowolnej twardej powierzchni – na przykład tektury, kartonu lub pianki, i wytnijcie dookoła tak, by uzyskać sylwetkę waszego kształtu. Następnie przymocujcie kształt do jednego końca drewnianego patyka (znajdziecie je w pudełku) tak, by za drugi koniec móc trzymać całość. Właśnie stworzyliście kukiełkę cieniową!

 

Kolejnym krokiem jest stworzenie sceny, na której Wasze kukiełki mogą występować. Niech spotkają się na niej kukiełki całej grupy – wymyślcie wspólnie historię, którą chcecie przedstawić. Zaproście publiczność do oglądania waszego przedstawienia i oświetlcie wasze kukiełki silnym światłem, aby stworzyć cienie na tylnej ścianie sceny. Podczas przedstawienia rozrzućcie konfetti lub małe kawałki papieru, by padały na scenę i dookoła niczym śnieg. Niech to będzie huczny i niezapomniany spektakl.

Po zakończeniu oprzyjcie kukiełki cieniowe o ścianę i pozostawcie śnieg z confetti na miejscu. Co pozostało po waszym przedstawianiu? Powtarzajcie przedstawienie tak często, jak chcecie. Za każdym razem powinno być inne.

 

Grecka grupa artystyczna Vessel (czyli „naczynie”) spisała zasady działania Rady – zgromadzenia, podczas którego możecie dzielić się swoimi pomysłami, marzeniami i obawami. Ceramiczne zwierzątko, które znajdziecie w środku pudełka, zostało wykonane przez Marię Sánchez Alonso, hiszpańską tancerkę i poetkę, która mieszka na greckiej wyspie Egina razem ze swoimi trzema kotami. Osoba, która trzyma w ręku ten obiekt, ma prawo głosu – nie można jej  przerywać, dopóki sama nie skończy mówić. Dlatego ceramiczne zwierzątko nazywane jest „mówiącą rzeczą”. W pudełku znajdziecie szczegółową instrukcję tego, jak zorganizować spotkanie Rady – przeczytajcie zasady na głos, żeby mieć pewność, że rozumiecie każdą z nich.

Usiądźcie w kręgu na podłodze. Każda sesja poprzedzona jest chwilą ciszy, podczas której siedzicie z zamkniętymi oczami i uspokajacie swoje rozbiegane myśli. Następnie wskazujecie osobę, która mówi jako pierwsza. Wybieracie jedno z pytań znalezionych w pudełku, np. jakim zwierzęciem chciałabyś lub chciałbyś być? Możecie też zadawać własne pytania – przygotujcie je wcześniej i spiszcie na kartce. Wszystkie osoby próbują na nie odpowiedzieć, trzymając w rękach „mówiącą rzecz”. Możecie też przekazać „mówiącą rzecz” dalej, nie wypowiadając ani jednego słowa. Kiedy sesja się skończy, podziękujcie ceramicznemu zwierzątku oraz sobie nawzajem za czas spędzony razem. Być może wasza grupa będzie chciała organizować takie posiedzenia regularnie.

 

Ewelina i Weronika przygotowały dla was opowieść. Nie jest to jednak zwykła historia, nie podąża bowiem jednym szlakiem i nie ma jednego zakończenia. To wy macie decydujący wpływ na jej kształt.

 

W pudełku znajdziecie dyktafon, kasety do nagrywania oraz jedną specjalną kasetę z nagraniem przygotowanym dla was przez Ewelinę i Weronikę. Kaseta ta zawiera zarys historii, którą będziecie kontynuować, nagrywając kolejne kasety, oraz szczegółową instrukcję, jak to zrobić. Artystki napisały do was również list, który znajduje się tutaj:

Poszukajcie w szkole niezwykłego zakątka, takiego, w którym panują mrok i cisza, a ściany szepczą tajemnice. Niech to będzie miejsce rzadko odwiedzane, niecodzienne, niczym zaczarowane. Jeśli trudno o takie miejsce, spróbujcie wspólnie je stworzyć – zasłońcie okna, przynieście miękkie siedziska lub koce – a może nawet schowajcie się pod stołem?
Zbierzcie się razem, jak wędrowcy przybyli z różnych krain, aby odpocząć w ciemnej jaskini, przy tlącym się ognisku. Usiądźcie wygodnie, bądźcie blisko siebie w niewielkim kręgu, tak aby usłyszeć głosy płynące z magnetofonu. Gdy wszyscy będziecie gotowi, naciśnijcie przycisk „play”. Zamknijcie oczy i pozwólcie, by opowieść zabrała was w nieznane. Niech słowa i dźwięki poprowadzą was w świat wyobraźni. Wędrujcie tylko tam, gdzie poprowadzą was głosy z kasety.

Kiedy nagranie ucichnie, trwajcie chwilę w ciszy, jakbyście wsłuchiwali się w ciszę przed burzą. Pozostańcie w kole. Jeśli jesteście liczną grupą, rozdzielcie się na mniejsze gromadki, od pięcio- do ośmioosobowych, a każda niech stworzy własny krąg.

Teraz wasza kolej, aby kontynuować opowieść.  Możecie wpierw się naradzić – jak wyobrażacie sobie kontynuację losów bohaterów – zarówno ludzi, zwierząt, jak i gleby? Spróbujcie poprowadzić ich perypetie ku nowym sposobom współpracy.
Niech wybrzmią słowa, ale też dźwięki: szumy, stukoty, szepty, śpiewy, krzyki i odgłosy instrumentów, które macie pod ręką (mogą być też samodzielnie skonstruowane). Możecie snuć bajkę tradycyjną, możecie zamienić ją w gawędę, wywiad czy wiadomość reporterską. Przybierajcie różne role, wcielajcie się, w kogo zapragniecie. Twórzcie mapy myśli, plany albo oddajcie się spontanicznej zabawie.

Jeśli ogarnie was nuda, oto pytania pomocnicze: O czym śnił ślimak? Czego dodać do gleby, aby wyzdrowiała? Jak wspólnie przeżyć zimę?

Gdy przyjdzie pora, weźcie nową kasetę i włóżcie ją do dyktafonu. Nagrajcie własne opowieści — jedną albo i kilka, różne zakończenia, alternatywne ścieżki losu bohaterów. Niech wyobraźnia prowadzi was przez domysły, żarty i wymysły. Możecie wracać do tej opowieści na kolejnych spotkaniach, bo pomysły rodzą się jak grzyby po deszczu — w ciszy, w przerwach, w codziennych rozmowach. Zapisujcie je, a potem przędźcie z nich nowe narracje.

Gdy już wszystko nagracie, kasety powędrują do nas. Z waszych głosów, pieśni i szelestów utkamy ścieżkę dźwiękową.

Abbas Zahedi zaprasza was do głębokiego słuchania. Chodzi o praktykę, w której koncentrujemy się na świadomym doświadczaniu dźwięków wokół nas, zarówno tych zamierzonych, jak i przypadkowych.

Takie ćwiczenia z głębokiego słuchania mogą prowadzić do odczuwania rzeczywistości w większej harmonii i jedności z otaczającym nas światem. A może budzą w was jeszcze inne uczucia?

W pudełku znajdziecie 7 talii po 6 kart oraz instrukcję korzystania z nich. Możecie ich używać jak kart do gry, łącząc się w grupy dowolnej wielkości lub grając pojedynczo. Karty dobrze wymieszajcie i wybierajcie losowo. Na każdej z kart znajdują się opisy ćwiczeń – wszystkie dotyczą dźwięków, które możecie uchwycić, nagrywając je, odtworzyć za pomocą różnych narzędzi lub wydać sami i same. 

W pudełku znajduje się również kolorowa kartka – zwińcie ją, by uzyskać różne rezultaty. Efekt trąbki lub megafonu, lunetę, przez którą można dobrze się  czemuś przyjrzeć. Rysując po kartce, możecie jej również użyć do wizualnego przedstawiania dźwięków, w które się wsłuchujecie.