Formy podstawowe (2023-2024)

"Formy podstawowe" to cykliczny program skierowany do szkół podstawowych.  

Jeden z artystów współtworzących tegoroczną edycję „Form podstawowych”, Ahmet Öğüt, powiedział, że sztuki nie trzeba się uczyć – po prostu należy ją robić, jednocześnie pilnie zdobywając wiedzę na temat wielu innych zagadnień.

 „Formy podstawowe” to cykliczny program skierowany do uczennic i uczniów od czwartej do ósmej klasy szkoły podstawowej, realizowany przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i Edukacyjną Fundację im. Romana Czerneckiego. Za każdym razem składa się nań zestaw nowych prac artystycznych (instrukcji, gier, partytur, obiektów etc.). Tworzą one „uśpioną” wystawę, która w każdej chwili może powstać w kształcie, jaki nadadzą mu uczennice i uczniowie, wspierani przez kadrę nauczycielską i zespół edukacji Muzeum.

W tym roku szkolnym odbędzie się trzecia edycja programu. Do realizacji nowych prac zostali zaproszeni: Adriano Costa, Jarosław Fliciński, Veronika Hapchenko, Edith Karlson, Krzysztof Maniak, Ahmet Öğüt, Olivia Plender, Laure Prouvost oraz Maciej Siuda (jako projektant wystawy-narzędziownika).

Wystawa trafi do wybranych szkół w województwie mazowieckim. Ale po raz pierwszy będzie też prezentowana poza Polską: w szkołach w prowincji Chiang Rai w Tajlandii jako część programu 3. Biennale Sztuki w tym kraju. Kuratorami wydarzenia są Rirkrit Tiravanija i Gridthiya Gaweewong.

Dotychczasowe odsłony miały kształt pudełka wypełnionego pracami artystycznymi. W tym roku jest inaczej. Architekt Maciej Siuda zaproponował nową formę – „narzędziownika” – który jest jednocześnie meblem, pojemnikiem, ekspozytorem, jak i instalacją artystyczną samą w sobie.

Trzecia wersja „Form podstawowych”, w większym stopniu niż poprzednie, odnosi się do samego medium wystawy, ucząc (a także oduczając) patrzenia na rzeczy, dostrzegania związków między nimi, jak i rozpoznawania naszych relacji z przedmiotami. Wystawa będzie realizowana w klasach i na korytarzach szkolnych, w salach gimnastycznych i na boiskach. Można przygotowywać ją wielokrotnie a także wielorako interpretować (poprzez selekcję jej fragmentów, inny dobór skali i kolorów itp.). 

Program „Formy podstawowe” stawia pytania: co możemy zrobić ze sztuką? Czym może być wystawa? Czy tylko my mamy wpływ na rzeczy, czy także rzeczy zmieniają nas? Jak rozumieć sztukę lub jak czerpać przyjemność z jej nierozumienia?

Idea „Form podstawowych”, w formie artystycznych ćwiczeń i obiektów umieszczonych w narzędziowniku, zakorzeniona jest w tradycji artystycznej XX wieku. Odwołuje się m.in. do działań Marcela Duchampa i jego wystawy podróżującej w walizce czy też „Fluxkits”, czyli pudełek przygotowywanych przez artystów związanych z ruchem Fluxus, zawierających m.in. partytury, modele, nagrania audio, gry, puzzle i szablony. „Formy podstawowe” czerpią także z innych eksperymentów związanych ze sztuką konceptualną i edukacją XX i XXI wieku, takich jak „Pure Consciousness”. Była to seria wystaw w przedszkolach autorstwa On Kawary, zainicjowana w 1998 roku. Obrazy tego japońskiego konceptualisty miały posłużyć jako narzędzia dydaktyczne wspomagające dzieci w nauce dni tygodnia i cyfr.

Program zrealizowany wspólnie z Fundacją EFC. 

ADRIANO COSTA
„MIŁOŚĆ”

Adriano Costa jest rzeźbiarzem, który tworzy przede wszystkim instalacje. Są to dzieła sztuki składające się z konfiguracji wielu elementów gotowych lub w tym celu przygotowanych. Instalacje są najczęściej dopasowane do konkretnej przestrzeni, w różnych kontekstach mogą się przeobrażać. Adriano lubi sięgać po przedmioty codziennego użytku, które niekoniecznie kojarzą się nam ze sztuką. Komponując je ze sobą, czyli zestawiając w taki sposób, aby tworzyły całość, Adriano potrafi stworzyć instalacje ze starych butelek, butów a nawet biletów na pociąg.

W pudełku znajdziecie tkaniny. Wszystkie pełniły kiedyś pewne funkcje – rozpoznajecie jakie? Rozłóżcie je na podłodze obok siebie i zapoznajcie się z nimi, przyglądając się im i dotykając. Jakie mają rozmiary, kształty, jaką grubość, fakturę, jakie kolory i wzory? Czym się różnią od siebie a w czym są podobne?

Następnie podzielcie się na grupy i zacznijcie układać tkaniny w różnych konfiguracjach. Mogą leżeć na płasko lub piąć się do góry, znajdować się na lub obok siebie, wymieszane albo poukładane. W tej zabawie z kompozycji nie ma zasad, sami decydujecie, jaką formę przybiorą wasze instalacje. Możecie działać intuicyjnie i spontanicznie albo tworzyć przemyślane układy. Może ułożycie je na kształt czegoś konkretnego lub wymyślicie zupełnie nową formę?

Zastanówcie się, jak działają na siebie różne tkaniny: co wydobywają z siebie nawzajem? Czy mogą ze sobą rozmawiać? Współgrać lub gryźć się?

Gdy wasze instalacje będą gotowe, pokażcie je innym grupom. Porozmawiajcie o tym, z czym wam się kojarzą i opowiedzcie, co wami kierowało. Możecie dowolnie rozkładać i na nowo układać wasze instalacje.

Czy dzieła sztuki różnią się od zwykłych przedmiotów? Czy można zamienić przedmiot codziennego użytku w dzieło sztuki? Jeśli tak, to w jaki sposób? Co to jest ready-made? Czy wśród przedmiotów istnieje hierarchia? W jaki sposób wspomnienia mogą kryć się w przedmiotach?

JAROSŁAW FLICIŃSKI
„OPOWIADAĆ DALEJ”

Gra Jarosława Flicińskiego opiera się na wspomnieniu z dzieciństwa. Jest ono tak mgliste, że równie dobrze mogło powstać w głowie artysty jako echo dawnych zabaw. Być może nawet ta gra nigdy nie istniała, choć z pewnością mogłaby. Nazywa się „Opowiadać dalej”.

W woreczku znajdziecie kolorowe kartoniki w formie krążków. Maksymalna ilość grających może być tak jaka jest ilość krążków w woreczku, minimalna to jedna osoba.

Wylosujcie po jednym kartoniku, pokażcie go innym i zabierzcie ze sobą. Następnie przyjrzyjcie się światu. Kolor na krążku ma was dostroić i nakierować na odbiór rzeczywistości w najbliższych godzinach czy dniach. Jest on waszym tajnym kluczem, za jego pomocą filtrujcie świat. Co udało się wam „wyłowić” z otoczenia za pomocą kolorowego krążka? Wasze historie powinny być opowiedziane i usłyszane, ale nie muszą być zapisane i odczytane. Umówcie się z całą grającą grupą i podzielcie opowieściami. Wsłuchajcie się w nie. A może jeszcze raz wylosujecie krążki i spotkacie się za jakiś czas? Bądźcie łapaczami kolorowych motyli – opowieści z waszego świata.

Artysta podpowiada: Historie wcale nie muszą być długie, nie muszą być nawet szczególnie niesamowite, ani też zaskakujące, wystarczy, że – w niewielki nawet sposób – połączą się z kolorem na kartoniku. 

Czy widzimy i słyszymy to samo? Czy kolory mogą być smutne lub wesołe? Jak sprawdzić, czy dany kolor wygląda dla wszystkich tak samo? Jak słuchać innych i jak ich zachęcić, żeby dzielili się z nami swoimi opowieściami? W jakim kolorze jest przyjaźń?

VERONIKA HAPCHENKO
„MYŚLOKSZTAŁTY”

Praca Veroniki Hapchenko została zainspirowana książką Myślokształty autorstwa Annie Besant, angielskiej aktywistki, pisarki i filozofki. W tej publikacji, wydanej w 1905 roku, znalazły się rozważania na temat kształtów i kolorów myśli pojawiających się w określonych sytuacjach, wywołanych emocjami i nastawieniem do świata, ale także pod wpływem słuchanej muzyki. Według Besant „myśli są rzeczami" i wpływają na życie nasze i osób w otoczeniu.

Artystka poświęciła dużo czasu przyglądając się rysunkom i czytając opisy myślokształtów z książki Besant. Postanowiła stworzyć własne obrazy. Znajdziecie je w pudełku, zamieszone na dwudziestu sześciu kartach. Na odwrocie każdej z nich zaproponowano opis myśli, którą przedstawia np. spotkanie z przyjacielem, żądza wiedzy czy mruczenie kota. 

Zamknijcie oczy. Czy potraficie wyobrazić sobie, jakie kształty i kolory przybierają myśli i emocje? Jak wyglądają np. ambicja, zapał lub trema? Czy ich kontury są ostre czy rozmazane? Czy ich barwy są jaskrawe, może raczej zgaszone? Składają się z jednego lub wielu elementów?

Oprócz prac artystki, w pudełku znajduje się lista instrukcji. Są to tematy, tropy i kierunki, na podstawie których będziecie układać myślokształty w różne konfiguracje i tworzyć z nich wystawy sztuki.

Co to znaczy: zrozumieć dzieło sztuki? Czy smutne myśli są ciężkie a wesołe lekkie? Co to jest synestezja? Czy abstrakcyjny obraz może opowiadać jakąś historię? Czy zdarza wam się porozumieć bez słów? Czy dzieło sztuki może znaczyć coś zupełnie innego, niż chciałaby jego autorka czy autor? Co to znaczy „gubić się w myślach”? 

EDITH KARLSON
„JA”

Zacznijmy od wskazówki Edith Karlson: Twoja głowa to jajko, jeśli na tym jajku narysujesz oczy, będzie to już twój portret.

Artystka jest przede wszystkim rzeźbiarką – zwierząt, bestii, dinozaurów, hybryd i mitycznych istot. Za każdą z nich kryje się człowiek, ze swoimi marzeniami, lękami i nieznanymi mocami. Uważa, że najlepsze autoportrety tworzą osoby, które nigdy wcześniej tego nie robiły. 

Glinę do robienia autoportretów przekażemy wam osobno – nie zmieściłaby się w narzędziowniku. W pudełku znajdziecie za to drewniane jajka. Przydadzą się wam w pracy, mogą stać się częścią rzeźby, ale też punktem wyjścia, inspiracją. 

Autoportret to specyficzne zadanie. Historia sztuki uczy, że wcale nie musi on odzwierciedlać fizycznego podobieństwa do jego twórcy, ceni się w nim za to uchwycenie tego, co niewidzialne: charakteru, pasji, temperamentu, ale i negatywnych cech charakteru portretowanej postaci. 

Na stronie internetowej programu „Formy podstawowe” – formy.artmuseum.pl – znajdziecie film, w którym artystka tłumaczy co możecie zrobić, krok po kroku, z otrzymaną gliną. 

Czy sztuka naprawdę może służyć wyrażaniu wewnętrznych emocji i myśli? Co budzi się nocą a zasypia w dzień? Co kryć się może za maską zwierzęcia? Czy osoba na portrecie musi wyglądać jak w rzeczywistości? Czy zdarza się wam widzieć ludzkie twarze tam, gdzie ich nie ma (na niebie, na drzewie, w plamie tuszu itd.)?

KRZYSZTOF MANIAK
„WIDOKÓWKI”

Twórczość artystyczna Krzysztofa Maniaka opiera się najczęściej na wędrówkach i pracy z różnymi materiałami naturalnymi: trawą, drewnem, kamieniami czy kwiatami. Wędrówkę trudno jest spakować do pudełka, ale można o niej opowiedzieć, czy też najprościej – przeżyć ją samemu. Temu właśnie służą instrukcje dwudziestu czterech dzieł artysty z ostatnich lat.

W pudełku znajdziecie karty z fotografiami chmur wykonanymi przez artystę, na awersie oraz tekstami na tle innych zdjęć artysty na rewersie, które umożliwią wam odtworzenie działań, spacerów i akcji. 

Wyciągnijcie karty i rozłóżcie je na stole lub podłodze. Przeczytajcie wszystkie teksty na głos, po czym zdecydujcie, które z działań wykorzystacie. Jeśli zdecydujecie się na wykonanie wszystkich zadań, możecie zaplanować kalendarz działań. Niektóre z nich są zależne od pory roku i warunków pogodowych. Im trudniejsze wyzwanie, tym ciekawsze. Artysta dodaje: Jedne są proste do zrealizowania – można nawet powiedzieć, że banalne. Inne są znacznie trudniejsze, być może wręcz nierealizowalne w tej skali.

Zastanówcie się jak pokazać rezultaty wykonanych działań na wystawie? Po ich zakończeniu, na podstawie swoich doświadczeń, możecie rysować, lepić, malować, rzeźbić, ale też gromadzić przyniesione ze sobą znaleziska, takie jak gałązki czy kamienie i używać ich do robienia swojej sztuki.

W pudełku znajdziecie także mały przedmiot, który pochodzi z Tuchowa, rodzinnej miejscowości artysty. Znajdźcie dla niego miejsce w szkole lub w okolicach.

Co spacer ma wspólnego z wystawą sztuki? Czy dzieła sztuki robią tylko ludzie, czy mogą je robić także rośliny, owady a może rzeka? Co dzieje się z kamieniem przyniesionym do muzeum sztuki? Co dzieje się z dziełem sztuki wyniesionym do lasu? Jak poprzez sztukę pokazać burzę, śnieg czy upał?

AHMET ÖĞÜT
„TO, CO KOCHAMY ROBIĆ”

W pudełku znajdziecie zestaw do zrobienia tzw. diagramu Ikigai. Co to takiego? To japońskie słowo składa się z dwóch cząstek: iki znaczy „żyć” i gai znaczy „powód”. W prostym tłumaczeniu można je rozumieć jako „powód do życia”. W szerszym określa zdolność do cieszenia się prostymi rzeczami a także odnajdywanie sensu w trudnych doświadczeniach, czyli powód, dla którego wstajecie rano z łóżka. Sam diagram ma niewiele wspólnego z Japonią. Zaproponował go w 2012 roku hiszpański astrolog i pisarz Andrés Zuzunaga. Odtąd diagram stał się bardzo popularny jako narzędzie pomocne w rozpoznawaniu tego, co naprawdę chcemy robić w życiu.

Ahmet Öğüt jest artystą konceptualnym, zatem interesują go tego typu rozmyślania, wykresy oraz eksperymenty, które można przeprowadzić we własnej głowie. Bardzo chętnie sięga po to, co znajduje się na wyciągnięcie ręki, czerpie inspiracje z codziennego życia. 

Artysta nie raz zastanawiał się, jakie pytania zadają sobie dzieci, co naprawdę lubią robić i czego oczekuje od nich świat. Sięgnął więc po diagram, zmodyfikował nieco pytania i nadał mu własny tytuł: „What we love to do” (tłum. To, co kochamy robić). 

Z elementów znajdujących się w pudełku stwórzcie własny diagram, a następnie wpiszcie na nim flamastrem swoje odpowiedzi na pytania: 
1. Co kochamy robić?
2. W czym jesteśmy dobrzy?
3. Czego potrzebuje świat?
4. Co możemy zaoferować w zamian?

W każdym kole wpiszcie od trzech do pięciu odpowiedzi. Szukajcie takich, które pojawiają się w więcej niż w jednym miejscu. Skupcie się właśnie na nich, na tych rzeczach, które potrafimy robić jednocześnie, a których potrzebują inni.

Czy wszystko może być sztuką? Jeśli tak, to czy na pewno to jest dobre? Jeśli nie, to jak upewnić się, czy coś na pewno nie jest sztuką lub może się nią stać? Czy za pomocą sztuki świat można uczynić lepszym? Czym różni się sztuka od nie-sztuki? Co to jest konceptualizm?

OLIVIA PLENDER
„LEW NA LEWĄ STRONĘ”

Olivia Plender to artystka, która często realizuje projekty w szkołach we współpracy z uczniami i uczennicami. Fascynuje ją edukacja oraz dzieci – ich pomysłowość i zdolność do wyobrażania sobie świata na nowo, bez przejmowania się zasadami czy normami.

Gra, którą stworzyła dla was Olivia, opiera się na eksplorowaniu wyobraźni i tworzeniu historii. W pudełku znajdziecie trzy zestawy kart: postaci, miejsca i zadania oraz kostki do gry z wizerunkami przedmiotów.

1. Podzielcie się na grupy liczące 4 osoby.
2. Porządnie przetasujcie karty w każdej kategorii i ułóżcie wszystkie trzy talie na stole, tak żeby nie było widać, co przedstawiają.
3. Każda grupa losuje po jednej karcie z każdej talii i rzuca kostkami. Zacznijcie od karty z zadaniem.
4. Zadania różnią się między sobą. Niektóre z nich realizuje się pojedynczo i intuicyjnie, inne należy wspólnie zaplanować i odegrać.
5. Gdy już wykonacie zadanie, przejdźcie do drugiego etapu: wymyślcie historię na podstawie waszego zadania. Ma ona zawierać w sobie wylosowaną przez was postać, miejsce oraz przedmiot. Pewnie zaczniecie od rozmowy o waszych pomysłach i skojarzeniach? Może pomożecie sobie, szkicując wasze postaci i miejsca?
6. Zastanówcie się, w jaki sposób przekażecie waszą historię waszym kolegom i koleżankom? Może spiszecie ją np. w formie wiersza lub powieści? Albo przygotujecie wystąpienie, zrobicie spektakl, performance lub koncert?

Proces wymyślania historii jest równie ważny co efekt końcowy. Nie musicie kończyć jej od razu, może w was dojrzewać. Piszcie ją w swoim tempie, budujcie razem, dowolnie zmieniajcie. A może ta historia się nigdy nie kończy?

Jak sztuka opowiada historie? Czy fikcja może nam przybliżyć rzeczywistość? Czy każda historia ma początek i koniec? Ilu bohaterów czy bohaterek może pomieścić jedna historia?

 LAURE PROUVOST
„ROŚNIEMY W RÓWNOWADZE”

Mówi się, że sztuka Laure Prouvost jest immersyjna, co znaczy, że jej odbiorowi towarzyszy uczucie pochłonięcia przez świat stworzony przez artystów i artystki. 

Jej instalacje przypominają bajkowe wszechświaty, są niczym scenografia w teatrze. Artystka łączy w nich filmy, dźwięk, rzeźby, meble, obrazy, tkaniny i performance’y.

Praca, którą Laure zrobiła dla was, wywodzi się z takich właśnie dzieł artystki, w których to, co wyśnione miesza się z rzeczywistością. 

Twórczyni napisała instrukcje wykonania obiektu zwanego mobilem i gry z jego użyciem w formie kilku aktów– podobnie zapisuje się utwory dramatyczne do wystawienia w teatrze. Znajdziecie je w pudełku, w którym są również przykładowe dwa przedmioty z dwóch różnych porządków: świata przyrody i tego, będącego efektem pracy człowieka. To punkt wyjścia waszej pracy. Przyjrzyjcie się im, porównajcie i omówcie je – niech was zainspirują.

„Mobile”, które stworzycie ze znalezionych przez Was przedmiotów, mogą pełnić różne funkcje: być ozdobą, scenografią, pomocą naukową. To wy decydujecie o ich wielkości, kształcie oraz liczbie. Ich odbiór będzie zmieniać się w zależności od tego, ile przedmiotów do nich przymocujecie oraz na jakiej wysokości je powiesicie. Może gęsto i nisko tak, by spacerować między nimi jak po lesie? Może zawiesicie tylko jeden – wysoko, niczym konstelacja gwiazd na niebie, której nie da się dotknąć?

Nie musicie wykonywać wszystkich instrukcji na raz. Dajcie sobie czas, eksperymentujcie, szukajcie nieoczywistych połączeń między przedmiotami wokół was.

Czy w sztukę można się zanurzyć? Co to jest asamblaż? Czy sztuka może nam pomóc przed czymś uciec lub nas schronić? Co mają wspólnego zabawa ze sztuką? Czy obcowanie ze sztuką może przypominać bujanie w obłokach? Co to znaczy, że coś jest płynne? Czy sztuka może być płynna jak woda?