Wieczór z Yoko Ono

Zapraszamy na pokaz zestawu filmów Yoko Ono, które ukazują ciało jako medium i zarazem pole bitwy, przekształcając własną wrażliwość i wyznania w akty radykalnej obecności.

 

„Świat staje się coraz mniejszy”

Yoko Ono

Wyobraźcie ją sobie jako dziecko, które pierwszą lekcję gry na pianinie pobiera jeszcze zanim nauczy się czytać i pisać.

Wyobraźcie ją sobie, gdy w wieku 23 lat rezygnuje ze studiów na prestiżowej żeńskiej uczelni. Idzie za radą wykładowcy, który poważnie traktuje jej zainteresowanie muzyką awangardową i twierdzi, że bardziej niż klasyczny program nauczania przyda jej się znajomość współczesnej sceny nowojorskiej.

Wyobraźcie ją sobie zaledwie pięć lat później, występującą po raz pierwszy w Carnegie Hall z Yvonne Rainer, która wielokrotnie staje i siada przed stołem zastawionym talerzami, a potem rozbija je wszystkie, a Ono śpiewa arię która, jak zauważył zdziwiona krytyczka, rozpływa się w „wiele tonów bólu i przyjemności zmieszanych z bełkotem obco brzmiącego języka, który w ogóle nie był językiem”.

Kiedy w drugiej połowie lat 60. Yoko Ono zaczęła kręcić własne filmy, była już uznaną artystką, prominentną członkinią grupy Fluxus. To właśnie dzięki zdobytym tam kontaktom stworzyła swoje pierwsze prace filmowe. Pojedyncze ujęcia nakręcone dla programu FluxFilm kamerą szybkoklatkową, którą George Maciunas zdobył w 1966 roku, wpisują się w niewielki, ale charakterystyczny nurt awangardy, reprezentowany przez film Jeden (1966).

Jej drugi film z tego programu to Mrugnięcie (1966). To mikrowydarzenie jest przesiąknięte poczuciem, że nawet minimalny gest może nieść ze sobą ładunek erotyczny, nerwowość lub po prostu cielesną obecność, w zależności od tego, co na niego projektujemy. Wystarczająco bliski kadr sprawia, że każdy fragment ciała staje się równie dziwny i podatny na nasze fantazje.

Zamówiony przez telewizję Gwałt (1969) to 60-minutowy film, który stanowi brutalne rozwinięcie tej logiki. Operator podąża za przypadkowo wybraną kobietą, przemierza ulice i klatki schodowe, a pościg kamery staje się rodzajem psychicznego oblężenia. Odbierając publiczności warstwę werbalną, obraz potęguje presję kamery i ekipy, a kobieta stopniowo traci poczucie bezpieczeństwa. Ono wielokrotnie łączyła film ze swoimi wcześniejszymi partyturami – „podążaj za kimś przez cztery godziny” – ale gdy powstał Gwałt, sama była już obiektem medialnej nagonki. Dziś film odczytać można nie tylko jako potencjalną odpowiedź na to nękanie, ale także jako szerszy akt oskarżenia wobec sposobu, w jaki kino tradycyjnie przedstawiało kobiety – jako obiekty, na które można polować, osaczać i demaskować.

Podczas gdy Gwałt analizuje przemoc spojrzenia, Mucha (1970) odwraca skalę i pozwala ciału stać się krajobrazem. Film rozpoczyna się ekstremalnym zbliżeniem pojedynczej muchy powoli poruszającej się po skórze nagiej kobiety. Stopniowo dołączają do niej kolejne owady, a ciało przestaje wyglądać jak żywa postać i zaczyna przypominać dziwny delikatny teren. Ono pisze, że chce, aby widz nie był pewien, czy podąża za ruchem owada, czy za konturami ciała, by trwał w uwięzieniu pomiędzy fascynacją a samooszukiwaniem się co do tego, na co „naprawdę” patrzy. Ścieżka dźwiękowa, łącząca głos Ono z albumu „Fly” z muzyką Lennona, zmienia nastrój obrazu – od żartobliwego, przez niespokojny, po żałobny. Na końcu kamera ostatecznie porzuca ciało, uwalniając osoby patrzące – ale dopiero, gdy ich zanurzenie w niejednoznaczności, intymności, erotyzmie i poniżeniu trwa dłużej niż pozwala na to kino fabularne.

Wolność (1970), bardzo krótki film, w którym Ono z trudem zdejmuje stanik, powstał w tym samym roku. Jego jednominutowa struktura jest niemal żartem, a jednak żart ten ma głębokie znaczenie. „Wolność” jest przedstawiona jako próba, która nigdy nie kończy się pełnym sukcesem. Ramiączka się zaciskają, czas ucieka, a ciało pozostaje w miejscu. W połączeniu z Muchą i Gwałtem przedstawia prostą, precyzyjną koncepcję tego, jak ciała – zwłaszcza te kobiece – są postrzegane, nękane i erotyzowane, a także jak ograniczona może być obietnica wyzwolenia w obliczu ciągłej obecności kamery.

Pięć filmów, które składają się na program wydarzenia, szkicuje zwięzłą historię twórczości filmowej Ono w latach 1966–1970. Jej słowa „Świat staje się coraz mniejszy” należy rozumieć w kontekście ciągłej translacji kulturowej epoki i osobistego dylematu artystki – łączenia wielu ram kulturowych.

 

Jej filmy oscylują między mikrozdarzeniem a próbą wytrzymałościową, pokazując transformację od dzieł tworzonych w orbicie Fluxusu do filmów kręconych w bezlitosnym blasku kontrkulturowego celebryctwa, nie porzucając jednocześnie konceptualnego rygoru wczesnych event scores. Jej filmy pokazują, w jaki sposób uwaga może działać jako potężna forma zgromadzenia.

[Aleksandra Jeglińska, tłumaczenie i redakcja MSN]

Jeden (ONE), reż. Yoko Ono, 1966, 5’

Mrugnięcie (Eyeblink), reż. Yoko Ono, 1966, 3’

Wolność (Freedom), reż. Yoko Ono, 1971, 1’

Mucha (Fly), reż. Yoko Ono, 1971, 25’

Gwałt (Rape), reż. Yoko Ono, 1969, 60’