Na martwej planecie nie będzie muzeów

W dyskusji, którą poprowadzi Zuzanna Krzątała udział wezmą Dominika Lasota z Inicjatywy Wschód, Rafał Milach – artysta i fotograf związany z Archiwum Protestów Publicznych, oraz Sebastian Cichocki, kurator MSN-u. Porozmawiają m.in. o sztuce jako narzędziu społecznego i politycznego oporu; estetyce i języku wizualnym współczesnych protestów; potencjale kolektywnego zaangażowania oraz misji dokumentowania działań aktywistycznych. Zastanowią się także, jaką rolę artystki i artyści mogą odgrywać we współczesnym, przenikniętym licznymi kryzysami świecie – czy ich zadaniem jest jedynie ich mapowanie i uwidacznianie czy może także inicjowanie działań na rzecz oporu i naprawy?

Istotnym kontekstem dla dyskusji jest akcja grupy Ostatnie Pokolenie, która miała miejsce 17 września 2025 roku w MSN-ie. Tuż przed zamknięciem Muzeum, aktywistki i aktywiści spryskali farbą prezentowane na wystawie zdjęcie Rafała Milacha dokumentujące jeden z protestów klimatycznych w Warszawie. Działanie Ostatniego Pokolenia była częścią szerszej kampanii informacyjnej, zapowiadającej planowany na koniec września protest aktywistów w Sejmie. Po konsultacjach z autorem pracy i kuratorem wystawy Sebastianem Cichockim, MSN podjęło decyzję, aby nie usuwać efektów akcji.

Akcja Ostatniego Pokolenia w MSN-ie pokazuje, że muzea są żywym miejscem, gdzie dyskutuje się najważniejsze problemy naszych czasów. Używa się do tego również środków plastycznych – graffiti czy performansu. Zdjęcia z Archiwum Protestów Publicznych (APP) oraz opublikowana z okazji wystawy kolekcji Gazeta Strajkowa, gdzie znalazły się wywiady z aktywistkami i aktywistami Ostatniego Pokolenia, nie są w Muzeum wyłącznie obiektem estetycznej kontemplacji. Są świadectwem mobilizacji, poświęcenia i odpowiedzialności tysięcy osób, które wychodzą na ulice, by zabrać głos w kluczowych i palących kwestiach. MSN jest miejscem, gdzie wielokrotnie goszczono ruchy klimatyczne, a kwestiom sprawiedliwej transformacji czy ochrony bioróżnorodności poświęcono wystawy, seminaria i warsztaty.

Sebastian Cichocki podkreśla, że „związki aktywizmu klimatycznego i środowisk artystycznych są silne i nierozerwalne, co najmniej od lat 60 XX wieku. W 2020 roku na wystawie 'Wiek półcienia. Sztuka w czasach planetarnej zmiany' w MSN-ie pojawiły się flagi Extinction Rebellion, a inne organizacje, takie jak Młodzieżowy Strajk Klimatyczny czy Wschód, uczestniczyły w muzealnych programach publicznych”.

Można nie zgadzać się z opiniami Ostatniego Pokolenia, jakoby wystawa nie była skutecznym narzędziem wzmacniania głosu ruchów społecznych (gdyby tak było, akcje ruchów klimatycznych w muzeach nie przyciągałyby takiej uwagi mediów i publiczności) czy też, że miejsce sztuki jest wyłącznie na ulicach, a nie w muzeach. Zdaniem zespołu MSN-u sztuka należy do obu tych miejsc oraz wielu innych. Trzeba też podkreślić, że zdjęcia APP z akcji ruchów klimatycznych nie pojawiły się w Muzeum bez przyczyny. Ich prezentacja na inauguracyjnej wystawie kolekcji MSN-u wynika z poparcia i solidarności za pomocą narzędzi, którymi dysponują instytucje sztuki, artystki i artyści. To pokłosie przekonania, że muzea są skutecznym pasem transmisyjnym dla postulatów ruchów społecznych.