Magazyn MSN

Biuro Ewidencji Masek

Dr Zofia Potakowska

Dr Zofia Potakowska o projekcie C.T. Jaspera i Joanny Malinowskiej Biuro Ewidencji Masek

Uwaga metodologiczna

Poniższe opisy mają charakter ostrożnej atrybucji formalnej. W wielu przypadkach fotografie wskazują na późniejsze realizacje warsztatowe lub obiekty dekoracyjne inspirowane historycznymi maskami, a nie na przedmioty o jednoznacznie potwierdzonej funkcji rytualnej. Z tego względu użyto sformułowań takich jak „prawdopodobnie”, „krąg formalny”, „inspirowana typem” czy „obiekt niemaskowy”. Tam, gdzie materiał wizualny nie pozwala na uczciwe rozpoznanie, zdecydowano się na niepewność zamiast nadmiernej pewności. Taki model opisu jest bliższy praktyce muzealnej niż automatyczne przypisywanie każdej pracy do jednej grupy etnicznej.

Biuro Ewidencji Masek (BEM) jest długoterminowym projektem artystyczno-badawczym poświęconym obecności afrykańskich masek w prywatnych mieszkaniach w Polsce — przede wszystkim w Gdyni oraz innych miastach portowych — w drugiej połowie XX wieku.

Wiele z tych obiektów trafiło do kraju nie poprzez instytucjonalne kolekcje muzealne, lecz poprzez nieformalne sieci wymiany związane z żeglugą handlową. Maski i rzeźby przywożone były najczęściej przez marynarzy powracających z portów Afryki Zachodniej, gdzie funkcjonował rozwinięty rynek przedmiotów przeznaczonych dla podróżnych oraz portowego rynku sztuki.

Artyści C.T. Jasper i Joanna Malinowska, którzy dorastali w Gdyni, wspominają, że wiele mieszkań odwiedzanych przez nich w dzieciństwie było wypełnionych maskami, rzeźbami i dekoracyjnymi obiektami pochodzącymi głównie z krajów afrykańskich – przedmiotami, które w realiach wizualnej kultury PRL wydawały się odległe i niecodzienne.

Z dzisiejszej perspektywy sytuacja ta ujawnia paradoks owej kultury. Polska nie należała do systemu kolonialnego, jednak pozostawała częścią bloku sowieckiego i funkcjonowała w warunkach politycznej oraz ekonomicznej izolacji od świata zachodniego. Jednocześnie wiele państw afrykańskich w okresie powojennym deklarowało orientację socjalistyczną lub utrzymywało ścisłe relacje z krajami bloku wschodniego. Dotyczyło to m.in. takich państw jak Angola, Mozambik, Etiopia, Benin, Kongo (Republika Ludowa Konga), Algieria czy w pewnym okresie Ghana.

Rdzeniem projektu jest rozwijające się archiwum obejmujące obecnie 427 masek, a także archiwalne fotografie mieszkań, magazyny oraz kolaże dokumentujące ich obecność w przestrzeni prywatnej i wizualnej kulturze okresu PRL.

Przyjmując formę fikcyjno-archiwalnej instytucji, Biuro Ewidencji Masek bada kulturowe biografie tych przedmiotów oraz sposoby, w jakie obiekty przemieszczające się między kontynentami zmieniają swój status i znaczenie. W kontekście Gdyni – miasta portowego ukształtowanego przez międzynarodową wymianę – maski te stają się świadectwem nieformalnych relacji kulturowych między Polską a Afryką w drugiej połowie XX wieku.

Dr Zofia Potakowska
To nie jest maska

René Magritte w pracy La trahison des images [Zdrada obrazów] (1929) umieścił pod przedstawieniem fajki słynny napis: Ceci n’est pas une pipe — „To nie jest fajka”. Paradoks ten nie polegał na negacji obrazu, lecz na przypomnieniu, że przedstawienie nigdy nie jest samym przedmiotem. Namalowana fajka pozostaje jedynie znakiem, reprezentacją fajki, kulturową projekcją rzeczywistości. W podobny sposób można spojrzeć na liczne obiekty afrykanizujące funkcjonujące dziś na rynku kolekcjonerskim, w domowych wnętrzach czy w estetyce pamięci późnego PRL-u lat 70. i 80. XX wieku.

Analizowane przeze mnie w ramach projektu BEM obiekty nie są autentycznymi maskami rytualnymi Afryki. Nie powstały jako część żywego systemu religijnego, inicjacyjnego czy ceremonialnego. Nie uczestniczyły w praktykach społecznych ludów Senufo, Yaure, Punu, Fang czy Bambara. Te 14 obiektów, na których temat przyszło mi się wypowiadać, to realizacje warsztatowe typu airport art – przedmioty produkowane od około lat 50. XX wieku na potrzeby rynku turystycznego, eksportowego i dekoracyjnego. Stanowią uproszczoną, często synkretyczną reinterpretację rozpoznawalnych idiomów sztuki afrykańskiej, podporządkowaną oczekiwaniom zachodniego odbiorcy poszukującego „egzotyki”, symbolicznej afrykańskości lub dekoracyjnego prestiżu.

Co istotne, w Afryce drugiej połowy XX wieku również w obrębie rynku turystycznego funkcjonowały warsztaty tworzące obiekty całkiem wysokiej klasy formalnej i estetycznej, często wykonywane przez artystów dobrze znających lokalne tradycje rzeźbiarskie. Wielu polskich podróżników, dyplomatów, marynarzy czy uczestników egzotycznych wypraw przywoziło do Polski przedmioty autentycznie interesujące pod względem estetycznym i materialnym. Wśród nich znajdowały się zarówno obiekty ceremonialne, jak i (niekiedy) znakomite realizacje współczesnego rzemiosła afrykańskiego. Tym bardziej interesujące pozostają przedmioty sytuujące się na przeciwległym biegunie – maski pozorne, pseudorytualne, tworzone jako dekoracyjne fantazje na temat Afryki.

Właśnie te obiekty wydają się szczególnie istotne w kontekście projektu Biuro Ewidencji Masek realizowanego przez artystów C.T. Jaspera oraz Joannę Malinowską, do którego wykonywałam ekspertyzy i analizy formalne masek. Proponowane przez artystów zestawienia mają charakter niemal surrealistyczny i antropologiczny zarazem. Niskiej klasy pseudomaska afrykańska zostaje umieszczona obok telewizora – symbolu nowoczesności, aspiracji i konsumpcyjnego awansu – lub w sąsiedztwie obrazów Jezusa, Matki Boskiej czy dewocyjnych przedstawień religijnych obecnych w polskich mieszkaniach lat 70., 80. i początku lat 90. XX wieku. Powstaje w ten sposób wizualny kolaż o wyjątkowo silnym potencjale znaczeniowym.

Maska, która nigdy nie była rytualną maską afrykańską, zaczyna funkcjonować jako lokalny fetysz nowoczesności, znak aspiracji, dekoracyjny emblemat egzotyki i prestiżu. Jej znaczenie nie wynika już z afrykańskiego kontekstu ceremonialnego, lecz z miejsca, które zajmuje w polskim mieszkaniu epoki transformacji i schyłkowego socjalizmu. Staje się częścią domowej scenografii marzeń o świecie zewnętrznym, podróży, dobrobycie i technologicznej nowoczesności.

W tym sensie obiekt działa dokładnie tak samo jak fajka Magritte’a z 1929 roku. Jest maską, a jednocześnie nią nie jest. Nie posiada rytualnej funkcji, historycznej ciągłości ani ceremonialnej sprawczości właściwej autentycznym obiektom afrykańskim. Nie reprezentuje również wysokiej klasy autonomicznego dzieła sztuki. Jest raczej wizualnym cytatem z Afryki – estetycznym znakiem „maski”, uproszczonym symbolem egzotyki funkcjonującym w globalnym obiegu dekoracyjnych wyobrażeń.

I właśnie dlatego obiekty te są dziś tak interesujące. Nie jako autentyczne maski rytualne, lecz jako świadectwa historii gustu, aspiracji społecznych, wyobrażeń o Afryce oraz mechanizmów kulturowego transferu obrazów i znaczeń. Ich wartość nie polega na rytualnej autentyczności, lecz na zdolności ujawniania tego, w jaki sposób kultura późnego PRL-u reinterpretowała egzotykę i budowała własne fantazje o nowoczesności.

Faktycznie to nie jest maska, przynajmniej nie prawdziwa maska.

To raczej materialny ślad potrzeb, mniej lub bardziej wysublimowanych orientalnych marzeń, snów o egzotyce, nowoczesności i prestiżu, jakie kształtowały wizualną wyobraźnię późnego PRL-u. I właśnie dlatego jest tak interesująca.

Region: Afryka Zachodnia lub Środkowa

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami pochodzącymi z różnych kultur Senufo (Wybrzeże Kości Słoniowej) / Baga (Gwinea) / Guro (Wybrzeże Kości Słoniowej) / Bakuba / Kuba (Demokratyczna Republika Konga) / Songye (Demokratyczna Republika Konga) częściowo Baule (Wybrzeże Kości Słoniowej); wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1979 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche (wawa, samba) Wymiary: 46 × 27 × 10 cm

Maska przedstawia antropomorficzną formę o wyraźnie afrykanizującym charakterze stylistycznym, wykonaną najprawdopodobniej w warsztacie Afryki Zachodniej na potrzeby rynku kolekcjonerskiego i eksportowego. Obiekt ma rzeczywistą konstrukcję maskową – wnętrze zostało wydrążone, obecne są otwory oczne, a głębokość formy umożliwiała kontakt z twarzą użytkownika. Kompozycja ma charakter frontalny i silnie osiowy. Dominującym elementem pozostaje duża twarz o syntetycznie opracowanych rysach, z głęboko osadzonymi migdałowymi oczami, wertykalnym nosem oraz miękko modelowanymi ustami i podbródkiem.

Szczególnie interesująca pozostaje mniejsza głowa antropomorficzna umieszczona ponad główną twarzą i flankowana spiralnymi formami ornamentalnymi. Motyw podwójnej głowy można interpretować jako nawiązanie do symboliki transformacji, obecności duchów opiekuńczych lub relacji pomiędzy światem żyjących ludzi i ich zmarłych przodków. Powierzchnia maski została opracowana rytmicznymi nacięciami i geometryczną ornamentyką budującą silny efekt światłocieniowy. Półokrągłe elementy przy krawędziach luźno nawiązują do geometrii masek Kpelie-Yehe ludu Senufo z Wybrzeża Kości Słoniowej. Układ lekko przymkniętych oczu dolnej twarzy przywołuje estetykę masek Ngaady a Mwash ludu Kuba (Bakuba) z Demokratycznej Republiki Konga, natomiast górna twarz zdradza pewne analogie do masek Gu ludu Guro. Widoczne są także odległe reminiscencje masek Songye typu Kifwebe w sposobie geometryzacji powierzchni oraz kontrastowym opracowaniu nosa i oczodołów. Powierzchnia została przyciemniona prawdopodobnie poprzez olejowanie, bejcowanie lub pokrycie pigmentowaną emulsją dekoracyjną.

Całość należy interpretować jako realizację inspirowaną różnymi tradycjami sztuki Afryki Zachodniej i Centralnej, wykonaną ręcznie przez warsztat afrykański, lecz niebędącą klasyczną maską rytualną jednej konkretnej grupy etnicznej.

W kontekście projektu BEM maska jest szczególnie istotna jako przykład kondensacji wielu wyobrażeń „afrykańskości” w jeden silny znak wizualny. Obiekt funkcjonuje niemal jak autonomiczne godło lub emblemat: bardziej jako obraz mocy i egzotyki niż element konkretnego systemu performatywnego. Właśnie ta redukcja złożonych tradycji do zwartej dekoracyjnej formy wiele mówi o sposobie, w jaki podobne przedmioty zaczęły funkcjonować w prywatnych wnętrzach PRL-u.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00410

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: nieznany

Krąg formalny: Sztuka afrykanizująca z odniesieniami do monumentalnej ikonografii mezopotamskiej; wpływy zachodnioafrykańskiej snycerki dekoracyjnej (Ghana / Nigeria) oraz estetyki asyryjskich przedstawień typu Lamassu; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1986 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche (wawa, samba) Wymiary: 51 × 25 × 5 cm

Obiekt ma formę wydłużonego, pionowego panelu antropomorficznego o charakterze reliefowym, łączącego inspiracje afrykanizujące z odniesieniami do sztuki starożytnego Bliskiego Wschodu. Centralnym elementem pozostaje frontalnie ujęta twarz o wydłużonym nosie, migdałowych oczach i silnie zgeometryzowanym modelunku. Twarz zwieńczona została ornamentalnym nakryciem głowy opracowanym rytmicznymi liniami i motywami kratowymi. Boczne ażurowe partie nadają całości architektoniczny charakter zbliżający obiekt bardziej do panelu ściennego niż użytkowej maski. Brak funkcjonalnych otworów wzrokowych oraz płaska tylna partia wskazują jednoznacznie, że forma nie była przeznaczona do użytkowania performatywnego.

Kompozycja reliefu jest silnie osiowa i podporządkowana wertykalnemu układowi bryły. Długi nos organizuje symetryczny podział twarzy i wzmacnia monumentalny charakter przedstawienia. Oczy opracowano syntetycznie, bez prób realistycznego odwzorowania anatomii, natomiast dolną partię twarzy zaakcentowano brodą pokrytą pionowymi żłobieniami. Powierzchnia została podporządkowana rytmowi geometrycznych nacięć, fryzowych podziałów i ornamentalnych cięć wykonanych prostymi narzędziami. Widoczne ślady ręcznej pracy wskazują, że obiekt powstał jako dekoracyjny panel ścienny.

Istotnym elementem interpretacyjnym pozostają odniesienia do monumentalnych przedstawień starożytnej Mezopotamii, szczególnie asyryjskich duchów opiekuńczych i uskrzydlonych bóstw zdobiących pałace Asyrii pomiędzy IX a VII wiekiem p.n.e. Panel wykazuje formalne analogie do przedstawień typu Lamassu – przede wszystkim poprzez frontalność, silną symetrię oraz ornamentalne opracowanie brody i nakrycia głowy. Podobnie jak w mezopotamskich przedstawieniach strażników i bytów opiekuńczych twarz nie pełni funkcji portretowej, lecz symbolizuje autorytet, ochronę i sakralną obecność. Inspiracje te zostały jednak uproszczone i podporządkowane estetyce współczesnego rzemiosła dekoracyjnego.

W archiwum BEM obiekt jest ważny właśnie dlatego, że komplikuje kategorię maski. Pokazuje, jak w prywatnym obiegu domowym maską stawało się niemal wszystko, co miało twarz, ciemną lub ciepłą patynę i ornamentalny język odległości. To przykład domowej taksonomii, w której funkcja ekspozycyjna zastępuje funkcję performatywną.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00193

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia, Côte d’Ivoire

Krąg formalny: Forma inspirowana maskami pochodzącymi z Yaure (maski typu Je); wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1975 roku.

Materiał: twarde drewno tropikalne np. typu iroko, mahoń afrykański lub heban

Wymiary: 36 × 17 × 3 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę antropomorficzną inspirowaną maskami typu Je ludu Yaure z centralnego Wybrzeża Kości Słoniowej. Najbardziej charakterystycznym elementem pozostaje fryzura nawiązująca w uproszczony sposób do wysokich coiffure obecnych w klasycznych maskach Je. Boczne elementy przypominające uszy stanowią luźne odniesienie do silnie rozbudowanych uszu spotykanych w autentycznych realizacjach Yaure, jednak całość została wyraźnie podporządkowana estetyce dekoracyjnej. Obiekt nie jest klasyczną maską rytualną, lecz współczesną interpretacją wykorzystującą rozpoznawalne idiomy formalne tej grupy.

Kompozycja ma charakter frontalny, osiowy i symetryczny. Twarz została pionowo podzielona na dwie kontrastujące strefy kolorystyczne – jedną bardzo ciemną, niemal czarną, drugą utrzymaną w cieplejszym tonie drewna. Dwubarwność stanowi główny środek ekspresji formalnej i buduje silne napięcie wizualne. Oczy o migdałowym wykroju są wąskie i

półprzymknięte, nos wydłużony, natomiast niewielkie usta zachowują miękki modelunek kontrastujący z bardziej geometrycznym opracowaniem fryzury i ornamentu.

Powierzchnia maski pokryta została regularnym ornamentem kratownicowym wykonanym rytmicznymi nacięciami dłuta. Ornament koncentruje się przede wszystkim w obrębie fryzury, policzków i dolnej partii twarzy, wzmacniając efekt światłocieniowy oraz dekoracyjny charakter obiektu. Zestawienie gładkich, niemal polerowanych płaszczyzn z bardziej agresywnie opracowaną fakturą reliefu wskazuje na świadomą grę kontrastami formalnymi. Widoczne ślady ręcznej pracy sugerują wykonanie warsztatowe przy użyciu tradycyjnych narzędzi snycerskich, jednak sposób opracowania wskazuje raczej na realizację dekoracyjno-kolekcjonerską niż obiekt o funkcji rytualnej.

Maska została wykonana z ciężkiego, zwartego drewna tropikalnego o zróżnicowanym wybarwieniu (np. iroko, afrykańskiego mahoniu lub hebanu). Efekt dwubarwności mógł częściowo wynikać z naturalnych właściwości drewna, jednak został najpewniej dodatkowo podkreślony poprzez olejowanie, bejcowanie lub patynowanie powierzchni.

W kontekście BEM maska pokazuje, jak idiom „spokojnej twarzy” zostaje wzbogacony o łatwo czytelny efekt dramatyczny. Obiekt działa między portretem a dekoracją, między sugestią intymności a teatralnym kontrastem. Ta ambiwalencja dobrze odpowiada życiu takich przedmiotów w polskich wnętrzach: były bliskie, bo wisiały w mieszkaniu, i zarazem stale produkowały dystans.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00193

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Środkowa, południowy Gabon

Krąg formalny: Forma inspirowana maskami Fang – Punu – Lumbo pochodzącymi z południowego Gabonu, z Afryki Środkowej; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1979 roku.

Materiał: twarde drewno tropikalne np. typu iroko, heban lub mahoń afrykański

Wymiary: 57 × 29 × 7 cm

Obiekt przedstawia maskę antropomorficzną o środkowoafrykańskim idiomie formalnym, inspirowaną przede wszystkim estetyką masek ludów Fang, Punu i Lumbo z obszaru południowego Gabonu. Forma nie odpowiada jednak klasycznemu typowi rytualnemu i należy ją interpretować jako dekoracyjno-kolekcjonerską reinterpretację tradycyjnej sztuki maskowej Afryki Centralnej. Najważniejszą wskazówką interpretacyjną pozostaje charakterystyczna forma grzywki lub ornamentalnego kołnierza ponad czołem, nawiązująca do masek portretowych związanych z tradycją mukudj.

Kompozycja maski ma charakter frontalny i silnie osiowy. Dominują szerokie, spokojne płaszczyzny policzków oraz wyciszona ekspresja twarzy charakterystyczna dla masek Punu i Fang. Wąskie, półprzymknięte oczy o migdałowym wykroju przywołują estetykę gabońskich masek portretowych, gdzie opuszczone powieki symbolizowały duchowe opanowanie, kontakt ze światem przodków oraz ceremonialną godność. Nos został opracowany syntetycznie, z miękkim modelunkiem, natomiast pełne, lekko wysunięte usta zachowują spokojny, idealizowany charakter typowy dla środkowoafrykańskich masek kobiecych.

Górna partia maski została opracowana rytmicznymi nacięciami geometrycznymi tworzącymi silny efekt światłocieniowy. Regularne kratownicowe cięcia oraz pionowe żłobienia przywołują sposób opracowania fryzur i ceremonialnych nakryć głowy spotykanych w maskach Punu i Lumbo. Obrzeże posiada masywną, schodkową strukturę nadającą całej bryle

niemal architektoniczny charakter. Widoczne uproszczenia formalne wskazują jednak, że nie jest to klasyczny obiekt rytualny, lecz późniejsza realizacja warsztatowa inspirowana tradycyjną sztuką Gabonu.

Maska została najprawdopodobniej wykonana z ciężkiego drewna tropikalnego o zwartym układzie włókien (np. iroko, afrykański mahoń lub heban). Powierzchnia ma bardzo ciemne, niemal czarne wybarwienie z miejscowymi brunatno-czerwonymi przebiciami, co może wynikać zarówno z naturalnych właściwości drewna, jak i dodatkowego olejowania, patynowania lub bejcowania powierzchni.

Tylna partia została opracowana w sposób uproszczony, z płytkim wydrążeniem. Szczelinowe otwory oczne mają charakter bardziej dekoracyjny niż użytkowy, co dodatkowo potwierdza kolekcjonerskie przeznaczenie obiektu.

Dla BEM obiekt jest szczególnie cenny jako przykład powiększenia i udomowienia idiomu

„pięknego oblicza”. Maska zachowuje aurę klasycznego portretu, ale równocześnie ujawnia proces estetycznego wygładzenia i teatralizacji, typowy dla wtórnych obiegów dekoracyjnych.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00184

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Środkowa

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Tsangui – Punu, Gabon, Afryka Środkowa; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1971 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 35 × 16 × 7 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę antropomorficzną o wyraźnie środkowoafrykańskim charakterze stylistycznym, inspirowaną przede wszystkim estetyką masek ludów Tsangui oraz Punu z obszaru Gabonu. Forma nie odpowiada jednak jednemu klasycznemu typowi rytualnemu i należy ją interpretować jako dekoracyjno-kolekcjonerską reinterpretację tradycyjnej sztuki ceremonialnej Afryki Centralnej. Najważniejszym tropem interpretacyjnym pozostaje rozbudowana fryzura wyraźnie nawiązująca do estetyki Tsangui, przy jednoczesnych odniesieniach do ikonografii masek Punu.

Kompozycja maski ma charakter frontalny i silnie osiowy. Twarz została opracowana syntetycznie, z przeskalowanymi niemal zamkniętymi oczami nadającymi przedstawieniu wyraz skupienia i ceremonialnej powagi. Wypukłe oczy o miękkim owalnym wykroju przywołują estetykę masek Okuyi związanych z tradycją Punu, gdzie podobny sposób

opracowania spojrzenia budował wrażenie metafizycznej obecności. Nos zachowuje miękki modelunek typowy dla środkowoafrykańskich masek portretowych, natomiast szerokie usta wzmacniają surowy charakter twarzy.

Górna partia maski została opracowana jako ceremonialna fryzura lub grzebień pokryty rytmicznymi żłobieniami tworzącymi linearny ornament. Po bokach widoczne są symetryczne kuliste formy przypominające stylizowane koki lub ceremonialne upięcia włosów. Rozwiązanie to wyraźnie nawiązuje do symboliki fryzur obecnych w tradycjach Tsangui i Punu, gdzie coiffure pełniły funkcję znaku statusu społecznego i tożsamości kulturowej. Na czole i skroniach umieszczono uproszczone znaki inspirowane skaryfikacjami masek Punu, często występującymi w formie geometrycznych układów symbolicznych.

Powierzchnia została opracowana stosunkowo gładko, z miękkimi przejściami modelunkowymi i subtelnym połyskiem drewna. Widoczne ślady dłuta zostały częściowo wygładzone poprzez polerowanie. Niewielki ciężar, cienkie ścianki po wydrążeniu oraz dekoracyjne wykończenie powierzchni wskazują na realizację przeznaczoną głównie do funkcji kolekcjonerskiej lub eksportowej.

W archiwum BEM obiekt dobrze pokazuje, jak idiom „pięknego oblicza” zostaje przepisany na potrzeby późniejszego rynku dekoracyjnego. Maska zachowuje aurę klasycznego portretu, ale ujawnia także proces estetycznego wygładzenia właściwy domowym obiegom tego rodzaju rzeźby.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00193

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia, Wybrzeże Kości Słoniowej

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Yaure (maski typu Bodu, Lomane, Anoman), Wybrzeże Kości Słoniowej, Afryka Zachodnia; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1971 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 29 × 14 × 6 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę antropomorficzną o silnie syntetycznym i zgeometryzowanym modelunku, inspirowaną estetyką zachodnioafrykańską, przede wszystkim sztuką ludu Yaure z obszaru Wybrzeża Kości Słoniowej. Szczególnie charakterystyczna pozostaje rozbudowana forma okalająca głowę, przypominająca promienisty szewron lub ornamentalną bordiurę, stanowiąca istotną cechę masek typu Bodu, Lomane i Anoman związanych z tradycją Yaure. Obiekt nie odpowiada jednak jednemu klasycznemu typowi rytualnemu i należy go interpretować jako późniejszą realizację dekoracyjno-kolekcjonerską inspirowaną tradycyjną sztuką regionu.

Kompozycja maski ma charakter frontalny i osiowy. Twarz została silnie wydłużona i zamknięta w owalnej bryle otoczonej rytmicznie opracowanym obrzeżem budującym wyraźny efekt światłocieniowy. Dominującym elementem pozostaje długi nos stanowiący główną oś

kompozycji. Oczy mają formę ciężkich, półprzymkniętych powiek nadających twarzy wyraz skupienia i introspekcji. Układ nosa, oczu i ust wykazuje wyraźne związki z estetyką masek Yaure, szczególnie typu Bodu i Lomane. W przeciwieństwie do wielu klasycznych masek tego kręgu obiekt pozbawiony jest jednak zoomorficznych zwieńczeń w postaci ptaków, rogów lub rozbudowanych nadstawek ceremonialnych.

Usta zostały opracowane szeroko i niemal ornamentalnie. Ich miękki, falujący modelunek kontrastuje z bardziej geometrycznym opracowaniem pozostałych partii twarzy, nadając przedstawieniu lekko teatralny charakter. Na czole widoczny jest niewielki geometryczny ornament nawiązujący do estetyki skaryfikacji i rytualnego znakowania ciała obecnego w wielu kulturach Afryki Zachodniej. Powierzchnia została wygładzona i częściowo wypolerowana, choć nadal widoczne są ślady ręcznej pracy dłutem.

Niewielki ciężar obiektu oraz płytkie wydrążenie tylnej partii wskazują na materiał łatwy w ręcznej obróbce. Ciemne wybarwienie powierzchni uzyskano najpewniej poprzez bejcowanie, patynowanie lub pokrycie dekoracyjną emulsją. Widoczne przetarcia odsłaniają jaśniejsze partie drewna, co sugeruje wtórne przyciemnienie powierzchni, a nie naturalnie czarne drewno typu heban.

Tył maski został wydrążony bardzo płytko i uproszczony niemal do reliefowej formy, co dodatkowo potwierdza dekoracyjne przeznaczenie obiektu.

W archiwum BEM obiekt ten jest interesujący jako przykład „obramowanej twarzy” – formuły szczególnie skutecznej w przestrzeni mieszkania, ponieważ funkcjonującej niemal jak autonomiczny obraz lub medalion. To ważna wskazówka, jak maska przechodzi od działania performatywnego do czysto ściennego.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00069

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia, Wybrzeże Kości Słoniowej

Krąg formalny: Obiekt inspirowany Senufo – Baule, Wybrzeże Kości Słoniowej, Afryka Zachodnia; wtórnie karaibska reinterpretacja sztuki afrykańskiej; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1978 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 29 × 8 × 4 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę antropomorficzną o wyraźnie afrykanizującym charakterze stylistycznym. Wewnętrzna inskrypcja „HAITI” może zarówno wskazywać na karaibską proweniencję obiektu, jak i stanowić nazwę warsztatu, kooperatywy artystycznej lub podpis twórcy. Forma nie odpowiada jednemu konkretnemu typowi rytualnemu, lecz jest dekoracyjną reinterpretacją różnych idiomów sztuki Afryki Zachodniej przetworzonych przez warsztat ludowy lub eksportowy.

Kompozycja maski ma charakter frontalny i osiowy, podporządkowany uproszczonej geometryzacji bryły. Najbardziej charakterystyczne pozostają rozbudowane rogopodobne formy po bokach głowy oraz pionowe elementy przypominające stylizowane pejsy lub ornamentalne pasma włosów. Motywy te mogą abstrakcyjnie nawiązywać do masek typu Kpelie i Yehe ludu Senufo z Wybrzeża Kości Słoniowej, gdzie rozbudowane elementy boczne i ornamentalne zwieńczenia budowały ceremonialny charakter przedstawienia. Twarz opracowano syntetycznie, z wydłużonym, spokojnym modelunkiem przywołującym niektóre maski ludu Baule. Szczególnie sposób opracowania policzków, nosa i ust wykazuje związki z estetyką masek twarzowych Baule podporządkowanych idealizowanemu przedstawieniu postaci.

Nos ma formę pionowego segmentowanego grzbietu silnie wysuniętego przed lico maski, natomiast oczy przyjmują postać wąskich poziomych szczelin. Usta zredukowano do prostego, lekko wygiętego łuku nadającego twarzy wyraz zawieszony pomiędzy spokojem a groźbą. Górna partia została opracowana rytmicznymi pionowymi żłobieniami sugerującymi fryzurę lub ceremonialne nakrycie głowy. Całość operuje silną syntezą formy i wyrazistym kontrastem światłocieniowym. Pewne elementy mogą pośrednio przywoływać także zoomorficzny charakter masek Baule związanych z grupami Ajasu, Bedwo, Jela i Mblo.

Powierzchnia maski pozostaje stosunkowo gładka i pozbawiona rozbudowanego ornamentu. Dominującą rolę odgrywa sama bryła oraz mocne załamania płaszczyzn budujące ekspresję obiektu. Widoczne wygładzenia sugerują wykorzystanie narzędzi mechanicznych lub elektrycznych służących do polerowania drewna. Wewnętrzna strona została wydrążona w sposób prosty i funkcjonalny. Widoczne ślady dłuta oraz cienkie ścianki potwierdzają wykorzystanie drewna łatwego w ręcznej obróbce, typowego dla warsztatowej produkcji eksportowej. Powierzchnię maski pokrywa prawdopodobnie ciemna patyna.

W BEM obiekt dokumentuje mechanizm redukcji: złożone formy apotropaiczne zostają sprowadzone do kilku natychmiast rozpoznawalnych znaków – rogów, ciemnej powierzchni i zamkniętej frontalnej twarzy. Dzięki temu maska działa w mieszkaniu jako skondensowany obraz mocy, oderwany od pierwotnego kontekstu społecznego.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00288

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: nieznany

Krąg formalny: Obiekt inspirowany Starożytnym Egiptem, XVIII dynastia, sztuka funeralna i maski grobowe; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1985 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 30 × 25 × 4 cm

Maska wykazuje wyraźne związki formalne z estetyką starożytnego Egiptu, przede wszystkim poprzez charakterystyczne opracowanie fryzury lub ceremonialnego nakrycia głowy przywodzącego na myśl egipskie maski grobowe oraz kanoniczne przedstawienia twarzy znane ze sztuki Nowego Państwa. Szczególnie symetria kompozycji, wyciszony modelunek twarzy oraz sposób opracowania górnej partii głowy pozwalają wiązać obiekt z tradycją funeralną rozwijającą się około połowy XVIII dynastii.

Kompozycja ma charakter frontalny i silnie osiowy. Twarz została wpisana w szeroki kontur otoczony ornamentalnie opracowaną fryzurą przypominającą ceremonialne peruki obecne w egipskiej sztuce grobowej. Rytmiczne żłobienia i geometryczne podziały powierzchni przywołują sposób opracowania pasm włosów spotykany w malarstwie i rzeźbie okresu amarneńskiego oraz późnej XVIII dynastii. Oczy mają wydłużony, migdałowy kształt, nos pozostaje smukły i podporządkowany pionowej osi kompozycji, natomiast niewielkie usta wzmacniają wyidealizowany, ponadczasowy charakter przedstawienia.

W przeciwieństwie do klasycznych masek afrykańskich dominującą rolę odgrywa tutaj nie ekspresja rytualna, lecz statyczność, symetria i harmonijna idealizacja twarzy. Ornament fryzury oraz obrzeża podporządkowano rytmowi geometrycznych podziałów charakterystycznych dla dekoracyjnej estetyki inspirowanej sztuką starożytnego Egiptu.

Tył maski został opracowany płytko i uproszczony, co wskazuje na dekoracyjne przeznaczenie obiektu. Powierzchnia została wygładzona, częściowo wypolerowana i przyciemniona poprzez bejcowanie lub patynowanie, co nadało obiektowi bardziej uroczysty charakter wizualny.

W BEM maska jest interesująca jako przykład przesunięcia akcentu z twarzy na jej oprawę. Działa jak relikwiarz bez relikwii: zachowuje formę ważności, choć pierwotny porządek znaczeń pozostaje nieuchwytny. To właśnie taka niepewność jest jednym z najważniejszych materiałów archiwum.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00288

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny
Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Wybrzeże Kości Słoniowej i Mali, Afryka Zachodnia

Krąg formalny: Obiekt inspirowany Senufo – maski typu Kpelie / Yehe, Wybrzeże Kości Słoniowej i Mali, Afryka Zachodnia; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1969 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 31 × 20 × 10 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę antropomorficzną stanowiącą późną, dekoracyjną reinterpretację masek typu Kpelie / Yehe ludu Senufo z obszaru północnego Wybrzeża Kości Słoniowej i południowego Mali. Forma wyraźnie nawiązuje do klasycznych masek związanych z estetyką ceremonialną stowarzyszenia Poro, jednak sposób opracowania wskazuje na współczesną realizację warsztatową przeznaczoną głównie do celów dekoracyjnych i kolekcjonerskich. W porównaniu z autentycznymi egzemplarzami proporcje zostały uproszczone, ornament uległ geometryzacji, a całość podporządkowano frontalnej ekspozycji ściennej.

Kompozycja maski ma charakter frontalny i osiowy. Najbardziej charakterystyczna pozostaje wydłużona twarz o sercowatym konturze typowym dla masek Kpelie. Nos został opracowany jako długi, smukły grzbiet z delikatnie zaznaczonymi nozdrzami, natomiast półprzymknięte oczy nadają twarzy wyciszony, ceremonialny charakter. Szerokie, lekko wysunięte usta wpisują się w idiom formalny rzeźby Senufo, podporządkowanej harmonii i symbolicznemu spokojowi. Powierzchnia maski pokryta została rytmicznym ornamentem geometrycznym przypominającym ceremonialne znakowanie ciała lub dekoracyjne skaryfikacje. Regularne kratownicowe pasy rozmieszczone wokół oczu, policzków i ust mają jednak charakter dekoracyjny i nie stanowią wiernego odwzorowania konkretnego systemu etnicznego. Górną partię zwieńczono stylizowaną fryzurą lub nakryciem głowy opracowanym pionowymi

żłobieniami, natomiast pod brodą pojawiają się niewielkie elementy przypominające nogi ptaka. Motyw ten można interpretować jako uproszczone odniesienie do dzioborożca – jednego z najważniejszych stworzeń w kosmologii Senufo i symboliki stowarzyszenia Poro. Boczne ornamentalne wyrostki przywołują z kolei zoomorficzny charakter wielu masek tego kręgu, łączących elementy ludzkie i zwierzęce w jedną symboliczną strukturę.

Maski Kpelie wykorzystywano podczas ceremonii pogrzebowych oraz rytuałów związanych ze stowarzyszeniem Poro odpowiedzialnym za inicjację młodych mężczyzn i przekazywanie wiedzy religijnej. Analizowany obiekt nie wydaje się jednak autentyczną maską rytualną, lecz dekoracyjną kopią inspirowaną rozpoznawalnym typem historycznym.

Tył maski został wydrążony stosunkowo płytko i zachowuje uproszczoną obróbkę. Ciepłe brązowe wybarwienie zostało dodatkowo podkreślone bejcowaniem lub patynowaniem powierzchni. Widoczne są ślady dłuta oraz naturalne spękania.

Dla BEM maska jest istotna, bo unaocznia mechanizm transformacji form ochronnych i groźnych w element dekoracji. Znika ruch, kostium i kontekst społeczny, pozostaje zaś znak

– skondensowany, symetryczny i gotowy do funkcjonowania jako „mocny” obraz we wnętrzu.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00061

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia, Côte d’Ivoire

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Yaure typu Je (Lomane), Wybrzeże Kości Słoniowej, Afryka Zachodnia; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1976 roku.

Materiał: miękkie drewno tropikalne np. typu obeche lub ceiba

Wymiary: 42 × 22 × 7 cm

Obiekt przedstawia drewnianą maskę twarzową inspirowaną maskami grupy Je (Lomane) ludu Yaure z obszaru Wybrzeża Kości Słoniowej. Najbardziej charakterystycznym elementem formalnym pozostaje rozbudowane zwieńczenie z motywem ptaka umieszczonego ponad głową postaci. W klasycznych maskach Yaure typu Je często pojawia się przedstawienie dzioborożca abisyńskiego (Bucorvus abyssinicus), ukazywanego zazwyczaj z pochylonym dziobem w geście żerowania. Motyw ten wiązano ze światem duchów, płodnością, ochroną wspólnoty oraz relacją pomiędzy człowiekiem a siłami natury.

W analizowanym obiekcie forma ptaka została wyraźnie uproszczona i dekoracyjnie przetworzona. Sylwetka zachowuje podstawowe cechy charakterystyczne dla przedstawień dzioborożca obecnych w sztuce Yaure – wydłużony dziób, zwartą bryłę oraz hieratyczne umiejscowienie ponad twarzą maski – jednak całość podporządkowana została estetyce eksportowej, a nie wiernemu odwzorowaniu tradycyjnej rzeźby ceremonialnej. Szczególnie nietypowym elementem pozostaje obecność formy przypominającej miseczkę lub naczynie. Motyw ten wydaje się wtórnym zabiegiem dekoracyjnym, niespotykanym w klasycznych maskach Je. Nie można jednak całkowicie wykluczyć, że autor próbował nadać przedstawieniu charakter wotywny lub ofiarny, choć sposób opracowania tego elementu pozostaje raczej swobodną interpretacją niż świadomym odwołaniem do tradycyjnej ikonografii rytualnej.

Kompozycja maski zachowuje frontalny i osiowy charakter. Twarz została opracowana syntetycznie, z półprzymkniętymi oczami, wydłużonym nosem oraz spokojnym, ceremonialnym wyrazem typowym dla zachodnioafrykańskich masek portretowych. Ornament fryzury i zwieńczenia podporządkowano rytmicznym podziałom geometrycznym przywołującym estetykę masek Yaure typu Lomane. Widoczne uproszczenia modelunku oraz dekoracyjna stylizacja wskazują, że obiekt należy interpretować jako późniejszą realizację warsztatową inspirowaną tradycją Yaure, przeznaczoną głównie do funkcji kolekcjonerskiej lub dekoracyjnej.

Od strony formalnej maska operuje wyraźnym kontrastem pomiędzy spokojną, syntetycznie opracowaną twarzą a dynamicznym zwieńczeniem zoomorficznym. Dolna partia podporządkowana została harmonii i osiowości charakterystycznej dla zachodnioafrykańskich masek portretowych, podczas gdy część górna buduje bardziej ornamentalny i narracyjny charakter kompozycji. Szczególnie istotne pozostaje zestawienie gładkich płaszczyzn policzków z rytmicznie żłobioną fryzurą oraz linearnie opracowanym ciałem ptaka. Relief operuje syntezą formy, geometryzacją i wyraźnym efektem światłocieniowym. Całość wykazuje cechy późnej stylizacji warsztatowej inspirowanej historyczną plastyką Yaure, gdzie tradycyjne motywy ceremonialne zostały uproszczone i podporządkowane dekoracyjnej czytelności obiektu.

Powierzchnia maski została wygładzona, miejscami wypolerowana i częściowo przyciemniona bejcą lub patyną, co miało nadać obiektowi bardziej szlachetny charakter. Widoczne ślady dłuta, drobne nierówności reliefu oraz naturalne spękania materiału potwierdzają ręczny, warsztatowy sposób wykonania.

W archiwum BEM praca jest ważna jako przykład wtórnego montażu motywów. Twarz, zwierzę, patyna i ornament zostają połączone w czytelny obiekt ścienny, który raczej wyobraża relację z rytuałem, niż ją dokumentuje. To jeden z tych przedmiotów, w których eksportowa dekoracja mówi więcej o pragnieniach odbiorcy niż o pierwotnym systemie znaczeń.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00386

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Prawdopodobnie pogranicze basenu Oceanu Indyjskiego i Spokojnego

Krąg formalny: Obiekt inspirowany – Indonezja / Bali, dekoracyjne snycerstwo ornamentalne inspirowane sztuką ceremonialną Azji Południowo-Wschodniej; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1988 roku.

Materiał: średnio miękkie drewno tropikalne np. typu suar, hibiskus morski, chlebowiec lub mango wood

Wymiary: 200 × 18 × 8 cm

Obiekt przedstawia długą, wąską, drewnianą formę antropomorficzną o charakterze dekoracyjnego reliefu inspirowanego sztuką Azji Południowo-Wschodniej, przede wszystkim Indonezji. Nie jest to maska użytkowa w sensie rytualnym, lecz stylizowany panel ornamentalny wykorzystujący motywy antropomorficzne i ceremonialne charakterystyczne dla balijskiego oraz, szerzej, indonezyjskiego snycerstwa dekoracyjnego. Najbardziej prawdopodobnym obszarem pochodzenia pozostaje Bali, gdzie podobne wydłużone formy pojawiały się w dekoracji architektonicznej świątyń, panelach ceremonialnych oraz rzeźbie przeznaczonej na rynek kolekcjonerski i turystyczny.

Kompozycja podporządkowana została jednej silnej osi pionowej. Forma rozwija się od zaokrąglonego zwieńczenia ku dolnej partii z antropomorficzną twarzą opracowaną syntetycznie i znakowo. Najbardziej dominującym elementem pozostaje bardzo wydłużony nos stanowiący główną oś kompozycyjną. Oczy są duże, koliste i schematyczne, natomiast usta oraz dolna partia twarzy zostały zaznaczone w sposób uproszczony i ornamentalny. Modelunek nie dąży do realistycznego przedstawienia człowieka, lecz operuje dekoracyjną syntezą formy charakterystyczną dla indonezyjskiej rzeźby ludowej i świątynnej.

Najbardziej charakterystyczna pozostaje ornamentyka linearna pokrywająca niemal całą powierzchnię obiektu. Widoczne są rytowane motywy spiralne, floralne, łukowe i geometryczne o wyraźnie azjatyckim charakterze stylistycznym. Szczególnie ornament roślinny oraz płynne, wijące się linie przywołują estetykę balijskiego snycerstwa znanego z bogato ornamentowanych paneli świątynnych, ceremonialnych drzwi oraz reliefów architektonicznych. Dekoracja podporządkowana została rytmowi ornamentalnemu i nie wydaje się częścią konkretnego programu rytualnego, lecz stylizowaną interpretacją tradycyjnej ornamentyki indonezyjskiej.

Tył obiektu opracowano znacznie surowiej, z widocznymi śladami dłuta i uproszczoną obróbką powierzchni. Brak otworów ocznych, systemu mocowania lub śladów użytkowania performatywnego wskazuje jednoznacznie, że obiekt przeznaczony był do zawieszania lub pionowej ekspozycji ściennej. Forma bliższa jest dekoracyjnemu panelowi inspirowanemu sztuką rytualną niż autentycznej masce użytkowej.

Włączenie tego obiektu do BEM jest jednak istotne, ponieważ pokazuje, że domowe kolekcje łączyły rzeczy o różnym statusie: maski, pseudomaski, panele, tarcze i eksportowe rzeźby ścienne. Archiwum zyskuje dzięki temu większą precyzję typologiczną i nie powiela automatycznie kategorii narzuconych przez sposób domowej ekspozycji.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00151

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia i Środkowa

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Yaure (Je / Lomane) lub Senufo (Kpelie-Yehe) z reminiscencjami ornamentyki Songye (Kifwebe / Tempa), Afryka Zachodnia i Środkowa; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1975 roku.

Materiał: twarde drewno tropikalne, np. iroko, afrykański mahoń lub framiré

Wymiary: 54 × 22 × 16 cm

Maska przedstawia antropomorficzne wyobrażenie twarzy o ceremonialnym, silnie stylizowanym charakterze, inspirowane tradycjami rzeźbiarskimi Afryki Zachodniej. Obiekt stanowi realizację łączącą elementy formalne charakterystyczne dla masek ludu Yaure oraz Senufo z obszaru Wybrzeża Kości Słoniowej. Najbardziej wyraźnym odniesieniem do tradycji Yaure pozostaje fryzura przypominająca motyw ptaka dzioborożca (Bucorvus abyssinicus), typowy dla masek grupy Je / Lomane. Boczne elementy maski przywołują natomiast estetykę masek Kpelie / Yehe ludu Senufo.

Kompozycja jest frontalna, symetryczna i podporządkowana osi pionowej wyznaczanej przez wydłużony nos oraz centralny układ fryzury i zwieńczenia zoomorficznego. Twarz opracowano syntetycznie, z półprzymkniętymi oczami nadającymi przedstawieniu wyciszony, ceremonialny charakter. Masywny nos o miękkim modelunku oraz ekspresyjnie opracowane usta czynią kompozycję bardziej widowiskową niż w klasycznych maskach portretowych Yaure. Relief operuje kontrastem pomiędzy gładkimi płaszczyznami twarzy a rytmiczną ornamentyką fryzury, skaryfikacji i partii zoomorficznych.

Diagonalne skaryfikacje na policzkach stanowią odległą reminiscencję ornamentyki masek Songye typu Kifwebe lub Tempa z Demokratycznej Republiki Konga, choć zostały wyraźnie uproszczone i podporządkowane funkcji dekoracyjnej. Całość nie dąży do naturalizmu, lecz wykorzystuje geometryzację i syntezę formy charakterystyczną dla późnych realizacji warsztatowych inspirowanych historyczną plastyką ceremonialną.

Tył maski zachowuje ślady ręcznej obróbki dłutem, jednak sposób wykonania wskazuje przede wszystkim na dekoracyjno-kolekcjonerskie przeznaczenie obiektu. Powierzchnia maski była najpewniej olejowana lub woskowana, co podkreśliło czerwonobrązowy ton drewna oraz kontrast reliefu.

Dla BEM maska jest szczególnie wymowna jako forma „groźna”, lecz udomowiona. To obiekt, który zachowuje ślady dramaturgii ochronnej, ale działa już głównie jako ścienny znak intensywności. Demon nauczył się tu wisieć nad wersalką – i właśnie ta zmiana reżimu odbioru jest najciekawsza.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00177

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Bambara / Marka (Mande – Soninke), Mali, Afryka Zachodnia; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1967 roku.

Materiał: średnio twarde drewno tropikalne, np. iroko

Wymiary: 31 × 13,5 × 6 cm

Maska przedstawia stylizowane zoomorficzne wyobrażenie głowy antylopy związane z tradycją ludu Bambara (Bamana) oraz stowarzyszeniem Koro funkcjonującym w obrębie kultur mandejskich regionu Mali. Typ ten określany jest najczęściej jako maska Marka, choć w literaturze spotyka się również odniesienia do grup Soninke lub, szerzej, społeczności Mande. Obiekt wyraźnie odwołuje się do masek związanych z rytuałami inicjacyjnymi i agrarnymi, jednak obecna forma stanowi późniejszą realizację warsztatową inspirowaną historycznym typem ceremonialnym. W klasycznych egzemplarzach maski Marka często pokrywane były cienką blachą miedzianą lub metalowym „pancerzem”, czego w analizowanym egzemplarzu brak, choć sama konstrukcja zachowuje podstawowe cechy charakterystyczne dla tego kręgu.

Kompozycja została podporządkowana silnej osi pionowej wyznaczanej przez wydłużony nos oraz wysokie, smukłe rogi stanowiące najważniejszy element przedstawienia. Twarz jest wydłużona, syntetyczna i pozbawiona naturalistycznego modelunku. Oczy mają formę wąskich skośnych szczelin nadających przedstawieniu wyrazisty, ceremonialny charakter. Rogi interpretowano w tradycji Bambara jako symbol płodności, siły życiowej oraz męskiej jurności. W znaczeniu agrarnym odnosiły się również do pługa, a więc narzędzia uprawy ziemi utożsamianej z płodnością Matki Ziemi. Według wierzeń Bambara antylopa była istotą, która nauczyła ludzi rolnictwa i właściwego porządku uprawy, dlatego maski tego typu wiązano bezpośrednio z cyklem wegetacyjnym, inicjacją i odnową życia.

Maski Marka wykorzystywano podczas ceremonii obrzezania chłopców oraz rytuałów przejścia związanych z awansem inicjowanych do kolejnych stopni wtajemniczenia. W społecznościach zamieszkujących okolice Nigru pojawiały się także podczas ceremonii związanych z rybołówstwem i rolnictwem. Performerzy nosili maski do bogatych, kolorowych strojów ceremonialnych. Często występowały parami, co symbolizowało relację kobiety i mężczyzny. W analizowanym obiekcie symbolika rytualna została jednak uproszczona i podporządkowana dekoracyjnej, frontalnej ekspozycji charakterystycznej dla późniejszych realizacji kolekcjonerskich.

Od strony formalnej obiekt operuje kontrastem pomiędzy gładkimi płaszczyznami twarzy a bardziej rytmicznie opracowanymi partiami rogów i ornamentu. Usta zostały ujęte ekspresyjnie, z otwartą prostokątną formą i zaznaczonymi „zębami”, co nadaje przedstawieniu bardziej dramatyczny i widowiskowy wyraz. Relief nie dąży do realistycznego odwzorowania zwierzęcia, lecz tworzy połączenie cech ludzkich i zoomorficznych, typowe dla wielu masek inicjacyjnych Afryki Zachodniej.

Wnętrze zachowuje regularne ślady dłuta tworzące rytmiczną, niemal plecionkową fakturę, co potwierdza ręczny sposób wykonania. Sama konstrukcja wskazuje, że była to rzeczywista forma maskowa, choć sposób wykończenia sugeruje funkcjonowanie jako obiektu dekoracyjnego lub kolekcjonerskiego. Powierzchnia była najpewniej olejowana lub woskowana, co nadało jej głęboki połysk i podkreśliło naturalny rysunek włókien. Widoczna patyna ma charakter użytkowo-dekoracyjny i odpowiada późniejszym realizacjom warsztatowym inspirowanym tradycyjną sztuką Bambara.

W BEM maska pokazuje, jak jeden z najbardziej nośnych motywów zachodnioafrykańskich – antylopa jako figura ruchu, rolnictwa i relacji z ziemią – zostaje przepisany na obiekt ekspozycyjny. Złożony system znaczeń skondensowano tu do czytelnej sylwetki rogów.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00011

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Region: Afryka Zachodnia; prawdopodobnie Côte d’Ivoire

Krąg formalny: Obiekt inspirowany maskami Ogoni / Ekpo, Nigeria, Afryka Zachodnia; wtórnie przetworzony w estetyce eksportowej typu airport art.

Datowanie: Obecny w Gdyni od około 1984 roku.

Materiał: twarde drewno tropikalne np. typu heban lub mahoń afrykański

Wymiary: 31 × 14 × 3 cm

Maska stanowi przykład współczesnej rzeźby inspirowanej tradycjami Afryki Zachodniej, jednak nie odpowiada jednemu klasycznemu typowi etnicznemu. Analiza cech formalnych oraz sposobu opracowania bryły pozwala kojarzyć ją przede wszystkim z estetyką nigeryjskich masek ludu Ogoni związanych ze stowarzyszeniem Ekpo. Szczególnie wyraźne pozostają analogie w sposobie opracowania ust – masywnych, mocno wyodrębnionych i niemal reliefowych – które przywołują ekspresyjne rozwiązania spotykane w maskach związanych z widowiskową tradycją Ekpo. Obiekt wydaje się jednak późniejszą realizacją warsztatową inspirowaną historycznymi wzorcami ceremonialnymi, przeznaczoną głównie do celów dekoracyjnych lub kolekcjonerskich.

Kompozycja podporządkowana została silnie wertykalnej osi wyznaczanej przez wydłużony nos oraz centralny układ fryzury. Twarz jest smukła i syntetycznie opracowana. Wąskie, półprzymknięte oczy o migdałowym wykroju nadają przedstawieniu wyciszony, niemal introspektywny charakter. Długi nos buduje główną oś kompozycyjną, natomiast mocno zaakcentowane usta stanowią najbardziej ekspresyjny element całej twarzy. Ich ciężki modelunek przywołuje formalne rozwiązania masek Ekpo, gdzie deformacja i ekspresja twarzy służyły podkreśleniu obecności sił duchowych, przodków lub istot nadnaturalnych.

Górna partia maski została opracowana jako rytmiczna fryzura lub ceremonialne nakrycie głowy. Powtarzalne nacięcia tworzą efekt stylizowanej plecionki charakterystycznej dla wielu realizacji zachodnioafrykańskich. Boczne elementy wydłużają kontur obiektu i wzmacniają jego frontalny, hieratyczny charakter. Widoczna geometryzacja formy oraz redukcja szczegółu wskazują na świadome uproszczenie anatomii podporządkowane dekoracyjnej czytelności przedstawienia.

Należy podkreślić, że w tradycyjnej sztuce Afryki maski portretowe bardzo rzadko stanowiły realistyczne przedstawienia konkretnych osób. Zamiast indywidualnych rysów operowały symbolicznym językiem form odnoszącym się do świata duchowego, przodków, statusu społecznego lub sił opiekuńczych. Także w analizowanym obiekcie twarz nie pełni funkcji realistycznego portretu, lecz stanowi syntetyczne przedstawienie istoty ceremonialnej wykorzystującej bogatą symbolikę charakterystyczną dla sztuki rytualnej Afryki Zachodniej.

Tył maski zachował widoczne ślady pracy dłuta, co potwierdza ręczny sposób wykonania. Drewno było najpewniej dodatkowo olejowane, woskowane lub miejscowo patynowane, co nadało obiektowi ciemniejszy kolor.

W archiwum BEM maska ta dobrze ujawnia napięcie między „klasyczną” maską pięknej twarzy a jej dekoracyjnym przepisaniem. Zachowuje gest powagi i skupienia, ale równocześnie działa jako autonomiczny znak ścienny – portret bez osoby, rytuał bez wydarzenia.

Dane archiwalne

Numer archiwalny: BEM-PL-GDY-00401

Typ obiektu: maska lub obiekt pokrewny

Proweniencja: pozyskane z kolekcji prywatnej, Gdynia
Dokumentacja: Archiwum Biura Ewidencji Masek (BEM), 2026

Podziel się

Home|Magazyn MSN|

Biuro Ewidencji Masek

Magazyn MSN

Biuro Ewidencji Masek

Dr Zofia Potakowska To nie jest maska

Podziel się

Dr Zofia Potakowska
To nie jest maska