Retrospektywa filmów Heleny Třeštíkovej
18. FF Millennium Docs Against Gravity online

  • Retrospektywa filmów Heleny Třeštíkovej

    materiały prasowe MDAG

Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie zaprasza na przegląd filmów Heleny Třeštíkovej w ramach 18. FF Millennium Docs Against Gravity online, który odbywa się w dniach 16 września – 3 października 2021.

Legendarna reżyserka, która dokumentuje czeską codzienność już od czterech dekad, po raz kolejny zagości na Millennium Docs Against Gravity. Tym razem festiwal premierowo pokaże w ramach części online, która potrwa do 3 października na mdag.pl jej najnowszy film „Anny” oraz cztery wcześniejsze projekty „Forman vs. Forman, „Prywatny wszechświat”, „René” oraz „Katkę”.

Gdyby obliczyć, ile lat średnio Třeštíková pracuje nad jednym filmem, pewnie wyszłoby ich co najmniej kilkanaście. Jej autorska metoda, polegająca na towarzyszeniu swoim (nieoczywistym) bohaterom na przestrzeni wielu lat, przynosi owoce w postaci unikatowej kroniki jednostkowego życia, a niekiedy i dokumentacji całej epoki historycznej.

W swoim ostatnim dziele – „Anny” – reżyserka przez 16 lat rejestrowała dzieje praskiej pracownicy seksualnej, którą ekonomia i trudna sytuacja rodzinna wygnały na ulice, kiedy miała 46 lat. Niezwykle konsekwentny w formie i tonie film ukazuje cenę, jaką klasa robotnicza byłych krajów komunistycznych musiała zapłacić po transformacji ustrojowej. Třeštíková podniosła zgrzebną środkowoeuropejską rzeczywistość do chwytającej za gardło rangi metafory.

W ramach onlajnowej części 18. edycji MDAG powrócimy do poprzednich filmów czeskiej mistrzyni dokumentalistyki. Zaprezentujemy film „Forman vs. Forman” (2019), który współtworzyła ze swoim wieloletnim współpracownikiem Jakubem Hejną. Powstał wielowymiarowy, niekiedy boleśnie szczery portret Miloša Formana – reżysera uważanego za czeski skarb narodowy, zdobywcy aż 13 Oscarów – oparty przeważnie na archiwaliach jeszcze przed emigracją kultowego twórcy do USA. Film miał polską premierę kinową podczas zeszłorocznej edycji MDAG. W tym roku nasi widzowie będą mogli również obejrzeć najsłynniejsze dzieło Třeštíkovej – porażający „Prywatny wszechświat” (2012), w którym śledzimy losy przeciętnej czeskiej pary – niejakiego Petra Kettnera i Jany Pfefferovej (prywatnie przyjaciółki Třeštíkovej), od narodzin ich pierwszego syna Honzy w 1975 roku przez kolejne 37 (!) lat. Być może po obejrzeniu tego filmu znajdą się wśród widzów MDAG osoby, które postanowią regularnie rejestrować swoje własne życie rodzinne…

Podczas Festiwalu udostępnimy również „René” (2008), w którym Helena towarzyszy swojemu bohaterowi z kamerą przez 20 lat. Dzieło to jest hipnotycznym, rozpisanym na wiele aktów, zapisem rodzenia się patologicznej, aspołecznej osobowości i znakomitym przykładem na to, że Czeszka lubuje się w wyszukiwaniu tzw. trudnych bohaterów, często wyrzutków społeczeństwa. Tu obserwuje nastolatka z rozbitej rodziny, który w wieku 15 lat po raz pierwszy trafia za kratki, gdzie ostatecznie spędza większość swego dorosłego życia. W trakcie oglądania tego niezwykle poruszającego filmu rodzi się też pytanie o to, w jakim stopniu Helena i René wpłynęli nawzajem na swoje życie – przez te wszystkie lata Třeštíková poznała chłopaka lepiej niż jego własna matka.

Na mdag.pl będzie można także obejrzeć „Katkę” (2010) – studium trzynastoletniej walki z uzależnieniem od heroiny, które rozpoczęło się u tytułowej, zjawiskowo pięknej bohaterki w wieku 19 lat i doprowadziło m.in. do odebrania jej praw rodzicielskich do opieki nad kilkumiesięczną córeczką.

Według Třeštíkovej każde życie jest ciekawe – i oglądając jej filmy, trudno się z nią nie zgodzić. Teoretycznie żaden z jej bohaterów nie jest charyzmatyczną postacią i nie prezentuje się atrakcyjnie na ekranie, ale nie sposób oderwać od nich wzroku. Dla Třeštíkovej poznawanie takiego bohatera zawsze jest drogą w nieznane, podszytą wiarą, że dopiero po miesiącach, a być może i latach rejestracji wyłoni się frapująca historia. Czeska dokumentalistka śmieje się, że jako jedna z nielicznych osób odczuwa autentyczną radość z przemijania. Reżyserka filmuje zarówno ważne wydarzenia w życiu swoich bohaterów, jak i zupełnie zwyczajne dni. Można by uznać, że jej twórczość jest kwintesencją zen – stanowi celebrację życia codziennego. Jednocześnie Třeštíkovej udaje się za sprawą niewiarygodnych pokładów empatii unikać moralizatorstwa i osądzania poczynań swoich bohaterów.

Filmy Třeštíkovej otwierają też debatę na temat relacji pomiędzy dokumentalistą a bohaterem – jakie są skutki takiej wieloletniej relacji? Czy autor filmu czuje się odpowiedzialny za swojego bohatera jedynie dopóki kręci się taśma?

„Wiem, że moi bohaterowie z własnej woli oddają mi część życia i darzą mnie zaufaniem. Im więcej ofiarowują, tym większa nadzieja, że powstanie dobra rzecz. Ale też im więcej dają, tym większe jest moje zobowiązanie wobec nich. Muszę sprostać tym oczekiwaniom na każdym etapie mojej pracy. Nigdy nie wolno mi ich skrzywdzić ani ośmieszyć. Stają się częścią mojego życia, a ja ich” – wyjaśnia Třeštíková, szczęśliwa matka dwojga dzieci i od 46 lat żona wciąż tego samego mężczyzny.

Strona retrospektywy filmów Heleny Třeštíkovej.

Zobacz także: